Skip navigation

Tag Archives: Brielle

In de tweede aflevering van de Dagvantoen-podcast staat het bezoek van de Japanse keizer Hirohito aan onze regio centraal. Begin oktober 1971 bezocht hij in twee dagen Den Haag, Rotterdam en Amsterdam, maar op een warm welkom hoefde hij niet te rekenen.

In Rotterdam bezocht Hirohito de Euromast. Daar werd weinig gehoor aan gegeven. Voor de deur stond dan ook een enkeling de keizer op te wachten. De toen 14-jarige Jeroen Noppen was er één van. Hij is te horen in de terugblik.

Lees verder: Japanse Keizer krijgt geen warm welkom

En Brielle verwelkomt komend voorjaar het zilveren zwaard van de belangrijke geus Bloys van Treslong. Hoe dat mogelijk is geworden en wat het verhaal is van dat zwaard hoor je van een van de leden van de Orde van de Geuzen, René Keuning.

Ook is er aandacht voor de Marathon van Rotterdam, maar dan de editie van 1950 (aantal deelnemers: 27).

BRIELLE – De Brielse Maas is niet meer. Om kwart voor twee vanmiddag lag het ponton op haar plaats, waardoor het Brielse Maas plotseling het Brielse Meer is geworden. Daarmee is een grote stap gezet tegen de verzilting van de omgeving.

En het was alsof moeder natuur ermee speelde. In de loop van de ochtend stak de oostenwind op, waardoor het manoeuvreren nog een stuk lastiger werd. Het ponton werd daardoor richting zee geduwd. “Het is net de beroerdste wind, die we kunnen hebben”, mopperde de hoofduitvoerder tegen een verslaggever van Het Vrije Volk.

Maar de zes sleepboten kregen, met vereende kracht, het 3300 ton zware ponton steeds millimeter voor millimeter dichterbij de gewenste plek, het enige gat dat nog over was in de 1900 meter lange Brielse Maasdam.

De operatie begon vanmorgen rond tien uur. Een uur na het begin lag het ponton midden in het ‘Hellegat’, waar de stroming het sterkst was. Daarna werd het ponton tegen de stroming ingedraaid, zodat het goed kwam te liggen.

Toen een van de arbeiders een rood-wit-blauwe vlag omhoog hield, begreep het talrijk opgekomen publiek wat er aan de hand was: de klus was geklaard.

“Hoeden en petten gaan af, ingenieurs en autoriteiten drukken elkaar de hand en dan luisteren allen stil, doodstil naar de tientallen sleepbootsirenes, die in een rauw, maar toen ontroerend mooi concert de glorie van waterbouwkundig Nederland verkondigen. De mensen op Voorne, Putten en Rozenburg horen de triomf van deze dag.”

(Het Vrije Volk, 04-07-1950)

Een van de dijkwerkers ziet er wel de humor van in. “Zo nu kunnen die Geuzen Den Briel niet meer innemen”, hoort een verslaggever van Het Vrije Volk.

Onderzoek

Aan de klus is veel onderzoek vooraf gegaan. Zo heeft het Waterloopkundig Laboratorium in Delft met een miniatuurponton exact onderzocht hoe het ponton zou reageren met bepaalde stromingen.

Professor Thijssen keek tevreden naar hoe zijn werk in de praktijk uitpakte. Zelfs de wind gooide uiteindelijk geen roet in het eten.



Strijd tegen het zoute water

De aanleg van Brielse Maasdam was nodig in de strijd tegen het zoute water uit zee. Zeker door de aanleg van de Maasvlakte kan het zoute zeewater bij vloed wel stroomopwaarts in de rivier stromen, maar kan het moeilijk weer de weg terug richting de zee vinden. Dat was funest voor de landbouw- en veeteeltgebieden in Voorne, Putten en het Eiland van Rozenburg.

Ook zorgt het zeewater ervoor dat het chloorgehalte in de sloten in het westen van ons land verder toeneemt.

Vorig jaar werd een bedrag van 6,5 miljoen gulden uitgetrokken voor de strijd tegen het opdringende zoute water.

De Brielse Maas is nu een binnenmeer met een oppervlakte van 775 hectare (ruim 1500 voetbalvelden). Het water is nu nog zout, maar zal geleidelijk zoet worden. Daarvoor worden wel verdere maatregelen genomen, zoals de aanleg van inlaat- en uitlaatsluizen.


Bronnen:

Algemeen Handelsblad – 03-07-1950 – Brielse Maas is afgedamd

Het Vrije Volk – Het gat bij Oostvoorne is dicht!

BRIELLE – In Brielle zijn vanmorgen zeker zeventien kinderen gedood toen bommen van een Amerikaanse bommenwerper op een school aan de Langestraat vielen. Vijf kinderen zijn zwaargewond. Naar tien kinderen en twee vrouwen wordt nog gezocht. 

De bommen vielen rond 10:20 uur onder meer op op de Meisjesvakschool en de Ambachtsschool, waar op dat moment les werd gegeven.

Reddingswerkers zijn bezig om de puinhopen te doorzoeken. De autoriteiten achten de kans niet groot dat er nog slachtoffertjes levend onder het puin vandaan worden gehaald. 

De overledenen zijn opgebaard in de gymzaal aan de Geuzenstraat. 

Bommen

De puinhoop in Brielle is groot. In totaal zijn er zeker vijf bommen op het plaatsje terechtgekomen. De eerste bom viel in de haven, in de buurt van een schip met cement. Cement en stof zijn tot in de verre omgeving van de inslag neergekomen.  

Ook viel er een bom aan de Dijkstraat. Daarbij werden vier woningen verwoest en kwam één slachtoffer om het leven. In een van de ingestorte woningen werd een bewoonster en haar kat gered.

Drie bommen vielen in de Langestraat. Daarbij vielen twee bommen op de school: een op de Meisjesvakschool en een op de Ambachtschool. In de Ambachtsschool werden al zeker veertien lichamen geborgen. 

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Woede

De autoriteiten spreken van een terreuraanval en een kindermoord. Ze wijzen er verder op dat het bombardement is uitgevoerd bij ‘zeer goed zicht’ op het ‘militair en oorlogseconomisch volkomen onbeteekenende plaatsje Brielle’.


Hoe ging het verder?

Het dodental van het bombardement kwam uiteindelijk uit op 21 kinderen en 1 volwassene. 

De bommen waren afkomstig van een Amerikaanse B17-bommenwerper, die onderweg was naar Hamm in Duitsland. Onderweg werd duidelijk dat de weersomstandigheden niet best waren. Daarop werd besloten om terug te keren. 

Onderweg terug werden de bommenwerpers onderschept door Duitse jachtvliegtuigen. Daarbij werd de B17 geraakt aan een van de motoren. De piloot wilde Engeland nog bereiken, maar moest ballast kwijt. De bommen zijn daarbij terechtgekomen op Brielle. (Ook voor een eventuele noodlanding was het noodzakelijk om de bommen al kwijt te zijn, om te voorkomen dat deze bij de landing alsnog zouden exploderen).

Het vliegtuig is uiteindelijk tien kilometer ten westen van Hoek van Holland in zee gestort. Een van de bemanningsleden, bombardier George Frederick, is aangespoeld en begraven. De andere acht bemanningsleden zijn nooit teruggevonden.

Op de plek van de twee scholen, aan de Burgemeester Van Sleenstraat in Brielle, staat nu een klein monument dat verwijst naar 4 maart 1943. Op het monument staat de tekst ‘Ter herinnering aan onze administratie en leerlingen die in 1943 door de oorlog om het leven kwamen’.

Het Historisch Museum Den Briel heeft in 2020 nog een expositie gewijd aan een van de slachtoffers, Maaike van Rietschoten uit Rockanje. Ze was 13 jaar toen ze bij het bombardement om het leven kwam. 

Bronnen:

Traces of War – Monument Bombardement 4 maart 1943

AD-Voorne Putten – 08-03-2020 – Brielle werd per ongeluk gebombardeerd, maar de gevolgen waren groot

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 03-03-2021

Verhaalnummer: 237

BRIELLE – In Brielle is een vrouw ter dood veroordeeld voor zeker dertien moorden. Ze heeft bekend dat ze de slachtoffers heeft vergiftigd. De vrouw is op de brandstapel gezet.

Maartje W. liep tegen de lamp, na de dood van haar zesde man, de wever Jan Jansen. Omdat hij altijd kerngezond was, was zijn dood verdacht.

Uit sectie op het lichaam is gebleken dat de man door vergiftiging om het leven is gekomen. In zijn ingewanden werd een rattengif aangetroffen. Daarop werd W. aangehouden. Ze heeft toegegeven dat ze na een ruzie rattengif in het bier van het slachtoffer heeft gedaan.

Bekentenissen

Na haar aanhouding gaf W. haar rol overduidelijk toe:

“Ik heb dinsdag bij de apotheker Joris van Steenbergen voor een halve stuiver rattenkruid gekocht. Diezelfde avond heb ik twee vingers van het spul, samen met suiker in de wijn gedaan van mijn man, Jan Jansen. ’s Nachts heb ik om drie uur rattenkruid in het bier gedaan en hem dat te drinken gegeven. Op woensdag 27 september, ’s morgensvroeg, was hij dood.”

(verklaring Maartje W.)

Tijdens het verhoor heeft W. niet alleen de vergiftiging van haar recent overleden man, maar ook nog een hele reeks andere moorden. Ze zou in de afgelopen decennia nog eens vijf echtgenoten en acht kinderen hebben gedood.

* De cel waarin Maartje W. zat opgesloten, onder het stadhuis van Brielle.

Het rattengif dat ze  voor haar moorden had gebruikt haalde ze bij verschillende apothekers. Op die manier viel haar moordplan niet op, verklaarde ze.

W. kwam zes jaar geleden in Brielle wonen. Ze trouwde een paar maanden later met de bekende arts Damiaen van Cruyskercke. Toen hij na vijf jaar een keer ziek was, deed ze rattengif door zijn medicijn. De rest ging door een maaltijd, die ze voor hem had bereid.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Hele waslijst

Maar daar hield het niet bij op. Ook in Vierpolders en Rotterdam, waar W. eerder woonde, heeft ze drie mannen om het leven gebracht. Ook haar eigen kinderen heeft ze gedood. Meestal op dezelfde manier met rattengif, zo heeft ze bekend.

Voor alle verschillende moorden gaf Maartje W.  een ander motief. Met haar laatste slachtoffer, Jan Jansen, had ze een slecht huwelijk.

Ze liep al langer met het idee haar echtgenoot om het leven te brengen. Ze had zelfs het rattengif al in huis gehaald na een ruzie, maar Jansen bood zijn excuses aan, waarna W. haar plan niet doorzette. Maar toen er later weer ruzie was, vermoordde ze haar man alsnog.

Ook het huwelijk met arts Van Cruyskercke zou niet goed zijn geweest.

Andere echtgenoten waren ziek, werkloos of lastig. Ook de kinderen waren stuk voor stuk lastig en vervelend, liet Maartje W. verder weten.

“Opdat mijn dochter Pietertje, die één jaar en drie maanden oud was, altijd ziek was, heb ik rattenkruid in haar pap gedaan. Een andere dochter, die ook Pietertje heette, was een moeilijk kind. Ik heb haar ook vergiftigd. Ze was vijf weken oud.”

(verklaring Maartje W.)
* Een deel van de uitspraak over Maartje W., Streekarcief Voorne Putten/Rozenburg.

Doodstraf

Volgens justitie was geen andere straf mogelijk voor de vrouw dan de zwaarst denkbare: de doodstraf door middel van de brandstapel voor deze gruwelijke en monsterlijke wandaden. Ook moest een van haar handen worden afgehakt, omdat ze daarmee haar misdrijven had gepleegd.

Het stadsbestuur boog zich over de straf. Het afhakken van de hand vond het bestuur wat ver gaan. Maar met het ‘levendig verbranden tot as en pulver’ vonden ze zeker terecht.

Korte tijd later werd W. naar buiten geleid, zodat de straf kon worden uitgevoerd. Op de Markt voor het stadhuis was een brandstapel gemaakt.

Het aanwezige publiek reageerde vol afschuw toen ze hoorden wat de vrouw allemaal bekend heeft. Vervolgens werd het vonnis uitgevoerd en werd de brandstapel aangestoken.


Hoe ging het verder?

Maar was Maartje Willemsdochter nu een echte seriemoordenaar? Dat is nog maar de vraag. Jaren later in een uitzending van Vergeten Verhalen van Radio Rijnmond hekelde Pieter Spierenburg, emeritus hoogleraar historische criminologie van de Erasmus Universiteit in Rotterdam de uitspraak van het stadsbestuur in Brielle.

“Er is één zaak aan het licht gekomen en ze lijkt wel heel erg grif de rest bekend te hebben”, aldus Spierenburg. “Het zou best wel eens kunnen dat daar enige fantasie bij in het spel is geweest. Er zijn voorbeelden van mensen die levensmoe waren, die delicten bekenden van dingen die ze niet hebben gedaan. Dat kan je zien als een vorm van indirecte zelfmoord.”

Op het plein waar de brandstapel stond in Brielle ligt nu in witte steentjes de tekst ‘Nyet sonder Godt’, een waarschuwing uit oude tijden. Wie die woorden zou hebben gezegd is niet duidelijk, maar het is wel een verwijzing naar de dood van Willemsdochter.

Bronnen:

RTV Rijnmond: Canon van de Vergeten Verhalen

Seer grouwelijke feijten’, de halsmisdaden van Maartje Willems – A.A. van der Houwen – Brielse Mare, nr. 1 – 2005

Historiek – Een papje met rattengif

Tekst: Dave Datema mmv Marieke de Jong

Gepubliceerd op: 01 oktober 2017

Verhaalnummer: 24

BRIELLE – Een rebellengroep heeft in Brielle negentien Rooms-katholieke geestelijken gedood. Ook zijn de slachtoffers gemarteld en na hun dood verminkt. De mannen zijn opgehangen in een schuur, achter een verlaten klooster.

De meesten van hen werden gevangen genomen in Gorinchem, na de overgave van de stad aan de Watergeuzen. Het bevel van rebellenleider Willem van Oranje om de geestelijken vrij te laten, werd door geuzenleider Lumey genegeerd.

De slachtoffers, die nu al de bijnaam ‘martelaren van Gorinchem’ hebben gekregen, waren in de meeste gevallen werkzaam in één van de twee kloosters die Gorinchem kent. Ze werden gevangen genomen op 27 juni.

Twee dagen daarvoor hadden de Watergeuzen hun ankers uitgeworpen voor Gorinchem. Bevelvoeder Marinus Brandt eiste de stad op in naam van opstandelingenleider Willem van Oranje. De volgende dag werden de stadspoorten voor hen geopend.

Gezien het niet-tolerante imago van de Watergeuzen hadden de meeste Rooms-katholieke geestelijken en tal van burgers zich echter verschanst in de dwangburcht aan de rand van Gorinchem, de ‘Blauwe Toren’. Anderen waren op tijd de stad uitgevlucht.

Ondanks de belofte van vrije aftocht werd iedereen in de burcht gevangen genomen. Bijna alle burgers en de aanwezige nonnen werden tegen een losgeld vrijgelaten, maar de mannenlijke geestelijken waren niet zo gelukkig.

Niet goed behandeld

Nadat de geestelijken een paar dagen later nog steeds niet waren vrijgelaten, begon de Gorinchemse bevolking te morren. Geuzenleider Marinus Brant verzekerde de lokale bevolking dat de gevangenen goed werden behandeld. Maar dat bleek niet zo te zijn, volgens een lokale arts, die drie dagen later de gevangen mocht verzorgen. De gevangenen waren geschopt en geslagen.

De mishandeling van de geestelijken zorgde voor een grimmige sfeer in de stad.

De spanning tussen voor- en tegenstanders van de Watergeuzen nam toe, toen pastoor Lenaert Veghel korte tijd werd vrijgelaten. Hij moest geestelijke bijstand verlenen aan drie mannen die ter dood veroordeeld waren.

Ook werd Veghel gevraagd een gereformeerde preek te geven. Maar tijdens die preek riep hij om nooit het Rooms-katholieke geloof af te vallen, wat de protestanten in de stad als pure provocatie zagen.

Lenaert verliet daarna de stad, naar verluidt om zijn zieke moeder te bezoeken, maar werd door boze Gorcummers ingehaald en teruggebracht. Vervolgens ging hij terug de cel in.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Showproces

Om een verdere escalatie in de stad te voorkomen, zijn de gevangenen op bevel van Lumey per schip overgebracht naar Brielle, het tijdelijke het hoofdkwartier van de Watergeuzen in Holland. In april van dit jaar begon de verovering van zuidwest Holland in Brielle.

Bij een tussenstop in Dordrecht kon de menigte zich tegen betaling aan de gevangenen vergapen. Na aankomst in Brielle werden de geestelijken vernederd en geprovoceerd.

Wat dagen later volgde een openbare hoorzitting, waar vergeefse pogingen werden gedaan om de geestelijken van hun Roomse geloof af te brengen.

Claes Pieck, tot voor kort overste in het Franciscaner-klooster in Gorinchem, zou volgens getuigen hebben gezegd:

“Moet ik dan ter wille van dit armzalige leven mijn waar katholiek geloof verzaken om uw valse en ketterse leer aan te nemen? Dat is toch al te dwaas! De dood zal mij toch eens verrassen, dat kan nu zijn, of binnenkort, een lang leven ligt niet meer voor mij. En zelfs als ik nog lang te leven had, sterven moet ik toch.”

(uit: ‘De Martelaren van Gorcum. Voorbeelden van Trouw’, C.J. van Blijswijk)

Een van de aanklagers, de protestante predikant Andries Cornelissen, probeert het bij Lenaert Veghel, maar ook die poging is tevergeefs. Daarna weigeren alle geestelijken één voor één het katholieke geloof te verloochenen.

De standvastigheid van de geestelijken zorgt voor rumoer onder de aanwezigen, waarna de mannen terug naar hun cel gebracht werden.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Opgehangen

Om verdere onrust in de stad te voorkomen zou gisteravond besloten zijn om de mannen zo snel mogelijk ter dood te brengen. Vannacht zijn ze overgebracht naar Rugge, net buiten de stadspoorten van Brielle. Daar zijn de mannen opgehangen in een turfschuur, bij een verlaten klooster.

Een jonge leerling-geestelijke ontkwam aan de galg en werd vrijgelaten, omdat hij verklaarde pas zestien jaar oud te zijn. Anderen beweren dat hij heeft gelogen over zijn leeftijd.

Een Franciscaan uit Luik gaf toe aan zijn doodsangst, verloochende oog-in-oog met de strop zijn geloof en trad toe tot de Watergeuzen.

De andere geestelijken bleven standvastig in hun geloof, zeggen ooggetuigen. Een van hen, Govaert van Mervel, zou zelfs hebben gezegd ‘Heer, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen’, in navolging van Jezus Christus aan het kruis.

Na de dood van de geestelijken zijn de lichamen verminkt.

De dood van de martelaren zorgt voor een schok in de omgeving. Katholieken in Holland zouden zich grote zorgen maken over hun veiligheid. Enkele invloedrijke Gorcummers zouden een poging willen doen om de slachtoffers een begrafenis te gunnen.

Wie is nu de leider van de opstand?

De geuzenleider Brant heeft vlak na het vertrek van de geestelijken naar Brielle vanuit Gorinchem nog een poging gedaan om via de leider van de opstand, Willem van Oranje, de groep vrij te krijgen.

Op 7 juli gaf Willem aan dat de mannen per direct vrijgelaten moesten worden. Brant stuurde een kopie van de brief naar geuzenleider Lumey. Die werd zo woest over het feit dat hij niet het origineel kreeg, dat hij besloot de orders van Oranje te negeren.

De actie van Lumey voedt de geruchten dat Willem van Oranje de Watergeuzen niet onder controle heeft. Ook zijn er mensen die beweren dat Lumey de werkelijke leider van de opstand in Holland is. De angst onder mensen in Holland (niet alleen onder katholieken) voor de Watergeuzen is groot, met name voor de intolerante houding van Lumey ten opzichte van katholieken.

Lumey werd vorige maand uitgeroepen tot luitenant in Holland, maar door zijn actie in Brielle lijkt een politieke confrontatie met Willem van Oranje onafwendbaar.


Hoe ging het verder?

De martelaren krijgen uiteindelijk de begrafenis waarom werd gevraagd. In 1593 wordt de turfschuur afgebroken en nog eens 20 jaar later worden de lichamen opgegraven. De overblijfselen verspreiden zich over heel de Zuidelijke Nederlanden als relikwieën. De mannen worden in 1675 zalig en in 1867 heilig verklaard.

In de wijk Rugge in Brielle staat een bedevaartskerk. Elk jaar rond 9 juli vindt er een nationale bevaart ter ere van de martelaren plaats.

Het ophangen van de geestelijken bleef voor Lumey niet zonder gevolgen. Bij de vergadering van de Staten van Holland in Dordrecht gaat Lumey diep door het stof en hij belooft dat hij zich voortaan zal houden aan de orders van Willem van Oranje.

Maar een paar maanden later wordt hij opgepakt voor de moord op een vooraanstaand geestelijke uit Delft.

In oktober komen de Staten van Holland met een rapport waarin staat dat de Watergeuzen een groter gevaar zijn voor de bewoners dan de Spanjaarden. Lumey is een waar probleemgeval voor Willem van Oranje en wordt meerdere keren gearresteerd, één keer op verdenking van het voorbereiden van een aanslag op Oranje. In 1576 wordt hij verbannen. Twee jaar later sterft hij.

Alsnog opgehangen

De Franciscaan die op het allerlaatste moment overstapte naar de Watergeuzen werd een paar maanden later alsnog opgehangen. Hij was veroordeeld voor het stelen van wijn.

Bronnen:

Wikipedia: Willem II van der Marck-Lumey

Mark Tettero: Lumey

Mark Tettero: Marinus Brandt

Wikipedia: Martelaren van Gorinchem

Blijswijk, C.J. van, De Martelaren van Gorcum. Voorbeelden van trouw, (Oegstgeest, 1993)

Tekst: Dave Datema

Met medewerking van Roel Slachmuylders, van het Historisch Museum Den Briel

Gepubliceerd op: 01-10-2017

Verhaalnummer: 13



BRIELLE – Een rebellengroep heeft vandaag de stad Brielle veroverd. De groep zeerovers, die zichzelf de Watergeuzen noemt, kon de stad vrijwel probleemloos innemen. Overheidstroepen waren maanden geleden uit de stad gehaald. De geuzen hebben de stad opgeëist in naam van rebellenleider Willem van Oranje.

De Watergeuzen vormen een groep bannelingen en avonturies, aangevoerd door edelen die huis en haard hebben verlaten, uit angst voor religieuze vervolging. Willem van Oranje heeft ze toestemming gegeven om het oranje-wit-blauw van de opstandelingen te dragen.

De groep staat onder leiding van bevelhebber Willem II van der Marck Lumey. Hij staat bekend om zijn felle houding tegen katholieken en schuwt daarbij geen geweld.

Beelden: Historisch Museum Den Briel

De geuzen opereren onder meer vanuit Engeland, waar ze gedoogd worden door de Engelse koningin Elizabeth. Tijdens rooftochten vorig jaar plunderden de geuzen Monnickendam en Schellingwoude. Het kwam tot een confrontatie op zee met een vloot van de Hertog van Alva bij Emden. Die zeeslag werd verloren, maar veel schepen wisten te ontkomen naar Dover.

Na gesprekken tussen de Spaanse koning Filips II en Elizabeth van Engeland, kregen de watergeuzen te horen dat ze niet langer welkom waren in Engeland. De tientallen schepen verlieten daarop Dover en gingen richting Noord-Duitsland. Maar door het slechte weer komen de schepen uit in de buurt van Brielle.

Ultimatum

Een veerman in het gebied merkte de Watergeuzen als eerste op. Hij kwam in contact met geuzencommandant Lumey en kreeg de opdracht om naar het stadsbestuur van Brielle te gaan. De veerman moest burgemeester Koekebakker een ultimatum overbrengen, waarin de overgave van de stad werd geëist. Hij kreeg de zegelring van officier Blois van Treslong mee, in de hoop dat dit het stadsbestuur overhaalt.

Het stadsbestuur zat met een zwaar dilemma. Aan de ene kant was de stad nauwelijks te verdedigen. Maar aan de andere kant hadden de Watergeuzen een zeer slecht imago. De geuzen stonden bekend als ‘papenhaters’ en waren niet bang geweld te gebruiken tegen alles wat katholiek was. Maar bij een overgave dreigde de wraak van de Hertog van Alva.

Een paar uur later besloot Lumey de druk op te voeren door met de eerste troepen aan land te gaan. Het zorgde ervoor dat er in de stad paniek ontstond. Het stadsbestuur, rijkere burgers en katholieke geestelijken – die de Beeldenstorm nog vers in het geheugen hadden – verlieten ondertussen de stad door de Zuidpoort.

‘In naam van Oranje…’

Ondertussen hadden de troepen van Lumey zich opgesteld voor de gesloten poort van Brielle aan de noordkant van de stad. Na het gesprek met veerman Coppelstock had Lumey vernomen dat de stad nauwelijks verdedigd werd en dus een makkelijke prooi was.

Volgens ooggetuigen zou de geuzenleider nog een laatste waarschuwing hebben gegeven door ‘In naam van Oranje, doe open die poort’ te roepen. Vervolgens we de Noordpoort geramd.

De plaatselijke soldaten die de stad moesten verdedigen boden geen weerstand. Of er Briellenaars zijn omgekomen is niet duidelijk. Wel is zeker dat de geuzen behoorlijk hebben huisgehouden in de stad.

Brielle was tijdens de Beeldenstorm, zes jaar geleden, gestript van alle katholieke uitingen. In de afgelopen jaren waren alle beelden en altaren vervangen. De geuzen hebben alle vervangen kunstwerken opnieuw  gesloopt. Kapitein Blois van Treslong kon ternauwernood voorkomen dat sommige ‘paapse’ gebouwen in brand werden gestoken.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Eerste grote overwinning

De inname van Brielle is voor de opstandelingen het eerste stuk land dat ze nu in handen hebben.  De gewapende strijd tegen de Hertog van Alva begon vijf jaar geleden onder leiding van voormalig Stadhouder Willem van Oranje met veldslagen bij Wattrelos, Lannoy, Oosterweel en Valenciennes. Sindsdien vonden veldslagen plaats bij Dalheim, Heiligerlee, Jemmingen en Geldenaken. Alleen Heiligerlee was een overwinning voor de opstandelingen.

Willem van Oranje en zijn bondgenoten moesten zich daarna terugtrekken en daarmee leek de opstand neergeslagen. Mogelijk zorgt deze overwinning ervoor dat de opstand nieuw leven wordt ingeblazen.

Reactie

Voor zover bekend heeft Alva laconiek gereageerd op het verlies van Brielle.

Toch is de verwachting dat Stadhouder Hénin-Liétard, de Graaf van Bossu, wel manschappen richting Brielle zal sturen om de stad te heroveren. De Watergeuzen die de afgelopen jaren vooral hun kracht op het water hebben getoond, zullen dan moeten aantonen of ze ook op het land iets waard zijn.


Hoe ging het verder?

De tegenaanval van de Spanjaarden op 5 april levert weinig op. Doordat de stadstimmerman Rochus Meeuwiszoon een sluis weet open te hakken, loopt het omliggende land onder water. De Spanjaarden worden teruggedrongen op een dijk en vluchten te voet weg, omdat hun schepen in brand zijn gestoken door de Watergeuzen.

De laconieke houding van Alva over het verlies van Den Briel zou hem duur komen te staan. Onder leiding van de Watergeuzen werd de comeback van de opstand ingeluid. De geuzen nemen meerdere steden in, zoals Delfshaven, Schiedam, Vlissingen en Dordrecht. Dat zijn stuk-voor-stuk belangrijke plaatsen. In ieder geval belangrijker dan Brielle.

De Spanjaarden die Delfshaven willen schoonvegen richten onderweg in Rotterdam een bloedbad aan. Een van de eerste slachtoffers is de smid Swart Jan, waar de Zwart Janstraat naar vernoemd is. Ook burgemeester Jan Roos wordt gedood.

Lees meer: Bloedbad in Rotterdam bij Spaanse bestorming

De Spanjaarden naderen Rotterdam via de Oostpoort. Prent: Frans Hoogenberg (1640)

Een paar weken later komen de belangrijkste steden van Holland bij elkaar in Dordrecht. Daar vraagt Willem van Oranje om de strijd tegen Alva financieel te steunen. Die steun krijgt hij. De opstandelingen hebben drie maanden na de inname van Brielle voor het eerst wezenlijke vooruitgang geboekt.

Lees meer: Hollandse steden spreken zich uit over steun voor Willem va Oranje

Zicht op Dordrecht. Braun en Hogenberg. (1572)

Bronnen:

RTV Rijnmond – Vergeten Verhalen: Wat gebeurde er ná 1 april

Wikipedia: Inname Den Briel

Absolute facts: Watergeuzen veroveren Den Briel

Mark Tettero: Willem II van der Marck Lumey

Tekst: Dave Datema

Met medewerking van: Roel Slachmuylders, Historisch Museum Brielle

Gepubliceerd op: 01 oktober 2017

Verhaalnummer: 06

HOLLAND – De golf van vernieling in kerken, die zich eerst leek te beperken tot Frankrijk, Wallonië en Vlaanderen, heeft dan toch het zuiden van Holland bereikt. In Delft, Brielle, Leiden en Den Haag kerken vernield. Beelden van heiligen worden kapotgemaakt, altaren gesloopt en waardevolle spullen gestolen.

Hoeveel kerken inmiddels het slachtoffer zijn geworden van deze overwegend calvinistische relschoppers is niet duidelijk. Maar waarschijnlijk gaat het om tientallen godshuizen alleen al in het zuidelijk deel van Holland.

Beeldenstormers aan het werk (F. De Witt-Huberts, Het beleg van Haarlem. Haarlems heldenstrijd in beeld en woord 1572, Haarlem 1944)​

Op sommige plaatsen ging de ‘beeldenstorm’ gepaard met geweld. Over aantallen gewonden is niets bekend.

De vernielingen verlopen vaak via een vast patroon. Zodra het nieuws bekend wordt dat er in kerken in steden in de buurt gesloopt zijn, reageren de meeste partijen op dezelfde wijze.

De kerken halen -voor zover mogelijk- hun waardevolle spullen uit de kerk. Het stadsbestuur probeert vernielingen te voorkomen en de calvinisten verzamelen zich juist om zoveel mogelijk schade te veroorzaken.

Delft

De eerste meldingen van slooppartijen in kerken kwamen afgelopen zaterdag uit Delft.

Dat de woede als eerste naar buiten kwam in Delft is niet verwonderlijk. Al twee maanden geleden werd het verzoek gedaan aan het stadsbestuur om de calvinistische predikant Albrecht van der Houff een dienst te laten houden in het Sint Jorisgasthuis. Dat werd afgewezen.

De diensten gingen wel door, buiten de stad, waar het stadsbestuur niets tegen kon doen.

De Beeldenstorm, 1566, Jacobus Buys, 1784 – 1786. Rijksmuseum

Toen het nieuws van de beeldenstorm in Antwerpen en Amsterdam ook in Delft bekend werd, trokken de eerste relschoppers richting de Oude Kerk. Onder leiding van de rijke Delftenaar Adriaan Menninck werd een begin gemaakt met het slopen van de beelden in de Oude Kerk. Sommige mensen die meededen aan de vernielingen zouden ook betaald zijn om te helpen.

De plaatselijke autoriteiten slaagden erin om de relschoppers uit de kerk te krijgen. Maar die doken later die dag ook weer op bij de Nieuwe Kerk. Ook daar werden ze weggejaagd en werd de wacht verdubbeld.

In de vroege zondagochtend kwamen de beeldenstormers terug om de klus af te maken in de Oude en de Nieuwe Kerk. De koster werd gedwongen om de deuren te openen en alle beelden die nog niet op een veilige plek gebracht waren gingen aan diggelen.

Toen de plaatselijke politiechef om 5 uur ’s ochtends ter plaatse kwam, waren de relschoppers nog volop bezig. Hij slaagde er in om nog wat van de vernielingen tegen te houden.

Bij het Franciscanerklooster werden de beeldenstormers verjaagd. Zij hadden het niet zozeer voorzien op de beelden, maar meer op de voedselvoorraad in het klooster.

Vandaag heeft Menninck namens de beeldenstormers nogmaals het verzoek gedaan om de kerken te openen zodat Van der Houff een preek kan houden. Op dat verzoek is nog niet gereageerd.

Leiden

In de Sleutelstad was het nieuws over de Amsterdamse beeldenstorm al een vrijdag bekend. Op die dag begon het kerkbestuur om alle waardevolle spullen in veiligheid te brengen.

Pieterskerk in de Atlas de Wit 1698 – Wikipedia

Gisteren hield het stadsbestuur met de politie en lokale ambtenaren een crisisoverleg, toen de koster van de Sint-Pieterskerk kwam melden dat er mensen de kerk waren binnengedrongen. De beeldenstormers werden door de burgemeester en de politie uit de kerk gezet en het gebouw werd gesloten.

Afgelopen nacht kwamen de mannen opnieuw de kerk binnen. Ze vernielden de beelden van de twaalf apostelen. Later in de ochtend werden ook de Onze Lieve Vrouwenkerk en de Sint-Pancratiuskerk toegetakeld.

Volgens lokale bronnen is het nog steeds niet rustig in Leiden. Actievoerders zouden teksten scanderen als “Ook hier moet gebeuren wat elders geschied is.”

Geen enkele kerk in de stad zou ontzien worden. Ook het Franciscanerklooster buiten de stad heeft te maken met zware vernielingen. Ook wordt er op grote schaal gestolen.

Brielle

In Brielle was de situatie gisteren opvallend anders. Daar is het stadsbestuur en het justitiële apparaat juist aanhanger van het calvinisme.

Onder de aanvoerders van de beeldenstorm was politiechef Ewoud Cornelis. Hij zorgde ervoor dat juist de beeldenstormers beschermd werden. Hij kon daarbij rekenen op steun van burgemeester Heyndricks.

De beeldenstormers kregen uitgebreide aanwijzingen. Op die manier ging het interieur van het Sint-Catharinaklooster en het Clarissenklooster eraan, net als het klooster net buiten de stadsmuren in Rugge.

De twee grote kerken, de Sint-Catharinakerk en de Maeslantkerk, bleven voorlopig gespaard, omdat ze vergrendeld waren.

Den Haag

In Den Haag wilde men gisteren op een vreedzame en ordentelijke wijze de kerken ontdoen van de omstreden heiligenbeelden.

Adriaan Menninck, die de afgelopen dagen ook een prominente rol speelde bij de beeldenstorm in Delft, eiste van het Hof van Holland dat ze werklieden beschikbaar zouden stellen om te helpen bij het weghalen van de beelden. Ze beweerden dat ze orders van de autoriteiten hadden om de beelden te slopen.

Het Hof van Holland stuurde twaalf werklui mee om de klus te klaren, in de hoop dat alles zonder problemen zou verlopen.

Dat gebeurde niet. Ondanks bewaking van de kerk, slaagden sommige beeldenstormers er toch in om ook in de kerk te komen. De Grote Kerk en het Dominicaner klooster werden ontdaan van beelden, maar niet op de ordentelijke manier die de autoriteiten voor ogen stond.

Niet overal

De beeldenstorm bleef niet beperkt tot de grotere steden. Ook in Heenvliet, Wassenaar en Voorburg zijn kerken aangevallen.

Maar in andere grote steden in het Zuidelijk deel van Holland, zoals Dordrecht, Rotterdam en Gouda is het tot nu toe rustig gebleven.

Aanleiding

Het is nog niet duidelijk wat de golf van vernielingszucht in ons land heeft veroorzaakt. Als belangrijkste oorzaak wordt de opkomst van het calvinisme genoemd. Veel beeldenstormers zijn aanhanger van deze vorm van protestantisme. De autoriteiten zijn doorgaans rooms-katholiek.

Volgens de calvinisten behoort een kerk sober ingericht te zijn, zonder opsmuk en zonder beelden van allerlei heiligen.

Hagenpreken buiten Antwerpen, 1566, Jan Luyken, 1679 – 1684

Ook de vervolging en de behandeling van de calvinisten zou daarbij een rol spelen. De protestanten mogen geen eigen diensten houden. Daarom komen ze vaak bijeen in de buitenlucht, de zogenaamde ‘hagepreken’. Wie wordt betrapt kan rekenen op vervolging.

Maar daarnaast speelt sociale ontevredenheid een rol. Het mislukken van de oogst en een blokkade van de Oostzee zorgt voor hoge voedselprijzen en een groeiende armoede.

De katholieke kerk was rijk. De interieurs bevatten veel goud en zilver en dure kunst. Veel relschoppers werden ingehuurd en kregen zelfs een dagloon om mee te slopen.

De eerste problemen ontstonden jaren geleden in Frankrijk, waar de protestantse Hugenoten al in 1560 losgingen in kerken in Rouen en La Rochelle. Nadat de Hugenoten de oorlog werd verklaard, weken velen van hen uit, onder meer naar Vlaanderen en Wallonië.

Niet toevallig ging daar de beeldenstorm verder. Op 10 augustus, ruim twee weken geleden, werd in het Westerkwartier, de zuidwestelijke hoek van het graafschap Vlaanderen, na een hagenpreek de eerste kerk ontdaan van beelden.

Daarna verspreidde de onrust zich over de Zuidelijke Nederlanden. Vaak trokken de beeldenstormers in groepen van stad naar stad of van dorp naar dorp. Begin vorige week bereikten de problemen ook Antwerpen, Gent, Breda en Den Bosch. Daarna kwamen ook de Noordelijke Nederlanden aan de beurt.

Gevolgen

Overhandiging van het Smeekschrift der Edelen aan de landvoogdes Margaretha van Parma, 1566, Simon Fokke, 1729 – 1766. Rijksmuseum

Eerder dit jaar hadden honderden edelen een verzoek ingediend bij Margaretha van Parma, de landvoogdes, om de vervolging van calvinisten af te schaffen. Zij schortte de inquisitie toen tijdelijk op, zodat de edelen hun smeekbede persoonlijk aan koning Filips II konden overhandigen.

De kans dat die smeekbede ingewilligd wordt lijkt door de uitbrak van deze grootscheepse rellen vrij klein. Ook lijkt de politieke rol van Margaretha van Parma zo goed als uitgespeeld, door de ruimte die zij bood aan de adel die het waagden om tegen Filips II in te gaan.

De koning heeft nog niet gereageerd op de onrust.


[column size=one_third position=first ]Hoe ging het verder?

Het duurde nog wel even voordat de rust was teruggekeerd in de Nederlanden. De beeldenstorm in onze regio maakte deel uit wat nu de ‘tweede golf’ genoemd wordt (die in het Westerkwartier maakte deel uit van de eerste golf).

Er kwam nog een derde golf, vooral in het noorden en oosten van ons land. In sommige andere steden vonden opnieuw slooppartijen plaats, zoals Delft en Brielle.

Sommige steden gaven daarna wel toestemming om preken te houden in kerken, vaak uit angst voor nieuwe problemen.

Verspreiding van de Beeldenstorm. Wikipedia

Reactie

Koning Filips II probeerde de orde te herstellen door de Hertog van Alva naar de Nederlanden te sturen. Om zijn leger te betalen werd de Tiende Penning ingevoerd.

[/column]

[column size=one_third position=middle ]

Die belasting zorgde ervoor dat de onvrede met de Spanjaarden alleen maar groter werd.

Landvoogdes Marghareta van Parma was het totaal niet eens met de methoden van Alva en stapte op. De hertog was haar opvolger. Hij maakte korte metten met alle bekende beeldenstormers. Vaak moesten ze al hun bezittingen afstaan. De meeste beeldenstormers sloegen dan ook op de vlucht.

Een paar maanden na de beeldenstorm brak in sommige steden al een opstand uit tegen de Spanjaarden. Maar omdat het nog twee jaar zou duren voordat de rebellen een eerste slag zouden winnen (die bij Heiligerlee), wordt die datum (23 mei 1568) officieel aangeduid als het begin van de tachtigjarige oorlog.

[/column]

[column size=one_third position=last ]

Bronnen:

Dr. J. Scheerder – Stichting Gihonbron (2008) – De Beeldenstorm

RTV Rijnmond – Canon van Vergeten Verhalen – Beeldenstorm raast door Brielle

Wikipedia – Het Franse begin van de Beeldenstorm

Wikipedia – Beeldenstorm

 

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 218

[/column]

https://www.youtube.com/watch?time_continue=55&v=5cTUM1_i2Cw