Skip navigation

Tag Archives: Opstand

ROTTERDAM – Spaanse troepen hebben bij een bestorming een bloedbad aangericht in Rotterdam. Er zijn zeker veertig Rotterdammers gedood, maar mogelijk zijn het er veel meer. Onder de slachtoffers is ook burgemeester Roos.

De inwoners van Rotterdam hebben de Spanjaarden twee dagen buiten de poort weten te houden. Een eerste aanval werd gisteravond nog afgeslagen. Daarna werd er onderhandeld, onder leiding van abt Duifhuis van de Sint-Laurenskerk. Afgesproken werd dat de ongeveer tweehonderd Spanjaarden in kleine groepjes door de stad mochten trekken, richting het strategisch gelegen Delfshaven.

Maar toen de poorten open gingen voor de eerste groep, stormde het complete Spaanse regiment de stad binnen. Een van de eerste slachtoffers was hoefsmid Zwartjan.

In de stad joegen soldaten tal van onschuldige burgers de dood in. Burgemeester Jan Roos was een van hen.

Hoeveel slachtoffers er zijn gevallen is niet duidelijk. Er wordt gesproken over zeker veertig, maar Spaanse bronnen hebben het er over honderd. Andere zeggen dat het aantal nog veel hoger ligt.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Frustratie

De Spanjaarden arriveerden twee dagen geleden bij de Oostpoort van Rotterdam. Ze hadden er toen al een zware reis opzitten, vol tegenslagen.

Gouverneur Maximilien de Hénin-Liétard, de Graaf van Bossu, was met zijn manschappen richting naar Brielle gereisd, na het nieuws dat de rebellen die stad hadden ingenomen.

Doordat een deel van de omgeving onder water was gezet, moest de Graaf van Bossu bij Brielle rechtsomkeert maken.

Het volgende doelwit was Delfshaven, dat ook door de rebellen was ingenomen. De Spanjaarden zijn bang dat vanuit Delfshaven het hele gebied ten noorden onder water wordt gezet. Dat zou de stad Delft kwetsbaar maken.

Een poging om in Dordrecht proviand te verzamelen mislukte, omdat de Dordtenaren de poorten hermetisch gesloten hield. Daarop trok Bossu richting Rotterdam.

Maar ook daar hield de plaatselijke bevolking de poorten dicht, tegen de wil van het katholieke stadsbestuur. Vanwege het Paasfeest was er door de Rotterdammers nogal wat gedronken. Mogelijk dat dit een rol heeft gespeeld.

De Graaf van Bossu was genoodzaakt met zijn mannen buiten de Rotterdamse stadsmuren te slapen, wat een vernedering was voor de belangrijkste Spaanse militair in de Nederlanden. De dag erna werd de eerste aanval op Rotterdam uitgevoerd. Toen die mislukte, waren de troepen een dag later niet meer te houden.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie:



Beeld

Alle frustratie die in de Spaanse troepen was gaan zitten, kwam eruit bij de slooptocht door Rotterdam.

Zo werd door het Spaanse garnizoen ook het beeld van Rotterdammer Desiderius Erasmus verwoest. Het beeld aan de Grote Markt werd besmeurd, kapotgesmeten en daarna in het water gegooid.

Erasmus was een humanist en was een van de inspiratiebronnen voor de protestanten die zich onlangs hebben afgescheiden van de kerk. De Spaanse kapelaan zou een grote afkeer hebben van Erasmus.

Inmiddels hebben de meeste Spaanse troepen Rotterdam weer verlaten, richting Delfshaven, waar de rebellen zich nu zouden bevinden.


Hoe ging het verder?

De Spanjaarden slaagden erin om Delfshaven in te nemen. Ook die plaats werd geplunderd. De toch al niet beste reputatie van de overheerser liep een nieuwe knauw op.

Om die reden kwamen veel steden in Holland met een dilemma te zitten. Zouden ze aan de kant van de Spanjaarden blijven (zoals veel steden toen nog deden) of kozen ze voor de Watergeuzen? Dat waren ook geen lieverdjes, bleek een paar maanden later nog eens een keer, toen een aantal geestelijken uit Gorinchem naar Brielle werd meegenomen en ter dood gebracht.

Maar een paar maanden later, toen in Dordrecht de eerste Vrije Statenvergadering werd gehouden, kozen dertien steden (o.a. Dordrecht, Delft, Leiden, Gouda, Gorinchem en Oudewater) de kant van Willem van Oranje.

Plaats

De inval van de Spanjaarden was bij de Oostpoort, op de plek waar nu het Oostplein zich bevindt. Dat is nu in het hart van de stad, maar dat was toen dus de uiterste grens.

Naar de omgekomen smid Zwartjan is nu nog de Zwart Janstraat vernoemd, een winkelstraat in het Oude Noorden.

Albert Duifhuis, de abt die had onderhandeld over het binnenlaten van de Spanjaarden, neemt de benen na het bloedbad.

De Spanjaarden hebben Rotterdam niet lang in bezit. Lodewijk van Oranje (de broer van Willem) dreigde om de stad in te nemen. Dat dreigement en het feit dat steeds meer steden in Holland kozen voor de opstand, zorgden ervoor dat de Spanjaarden op 25 juni de stad weer verlieten.

Rotterdam koos daarna ook voor de opstand. Doordat een andere haven, Amsterdam, lang Spaansgezind bleef, zorgde dat voor extra handel en economische bloei voor Rotterdam. Zeker toen er in de decennia erna veel rijke Belgen naar het noorden vluchtten, betekende dat een extra economische impuls voor Rotterdam.

In 1621 telt Rotterdam dan ook negentienduizend inwoners, een groot aantal voor die tijd in de Nederlanden. Alleen Amsterdam, Leiden, Haarlem, Utrecht en Middelburg hadden meer inwoners.

Het bovenstaande artikel is geschreven voor de Maand van de Geschiedenis 2018. Het thema van dat jaar is ‘opstand’. In dit geval gaat het om de Rotterdammers die proberen de Spanjaarden buiten de poort te houden. Of er nu sprake is van opstand of dronkemansgedrag… daar mogen de wetenschappers het de komende jaren nog over hebben.

Bronnen:

Universiteit Leiden – Pieter Verkaik/Erika Kuijpers – Dutch Revolt-Rotterdam

Stadsarchief Rotterdam – Spaanse terreur

Wikipedia – Bestorming van Rotterdam (1572)

RTV Rijnmond – Vergeten Verhalen: de dagen ná 1 april 1572

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 202

HOLLAND – De golf van vernieling in kerken, die zich eerst leek te beperken tot Frankrijk, Wallonië en Vlaanderen, heeft dan toch het zuiden van Holland bereikt. In Delft, Brielle, Leiden en Den Haag kerken vernield. Beelden van heiligen worden kapotgemaakt, altaren gesloopt en waardevolle spullen gestolen.

Hoeveel kerken inmiddels het slachtoffer zijn geworden van deze overwegend calvinistische relschoppers is niet duidelijk. Maar waarschijnlijk gaat het om tientallen godshuizen alleen al in het zuidelijk deel van Holland.

Beeldenstormers aan het werk (F. De Witt-Huberts, Het beleg van Haarlem. Haarlems heldenstrijd in beeld en woord 1572, Haarlem 1944)​

Op sommige plaatsen ging de ‘beeldenstorm’ gepaard met geweld. Over aantallen gewonden is niets bekend.

De vernielingen verlopen vaak via een vast patroon. Zodra het nieuws bekend wordt dat er in kerken in steden in de buurt gesloopt zijn, reageren de meeste partijen op dezelfde wijze.

De kerken halen -voor zover mogelijk- hun waardevolle spullen uit de kerk. Het stadsbestuur probeert vernielingen te voorkomen en de calvinisten verzamelen zich juist om zoveel mogelijk schade te veroorzaken.

Delft

De eerste meldingen van slooppartijen in kerken kwamen afgelopen zaterdag uit Delft.

Dat de woede als eerste naar buiten kwam in Delft is niet verwonderlijk. Al twee maanden geleden werd het verzoek gedaan aan het stadsbestuur om de calvinistische predikant Albrecht van der Houff een dienst te laten houden in het Sint Jorisgasthuis. Dat werd afgewezen.

De diensten gingen wel door, buiten de stad, waar het stadsbestuur niets tegen kon doen.

De Beeldenstorm, 1566, Jacobus Buys, 1784 – 1786. Rijksmuseum

Toen het nieuws van de beeldenstorm in Antwerpen en Amsterdam ook in Delft bekend werd, trokken de eerste relschoppers richting de Oude Kerk. Onder leiding van de rijke Delftenaar Adriaan Menninck werd een begin gemaakt met het slopen van de beelden in de Oude Kerk. Sommige mensen die meededen aan de vernielingen zouden ook betaald zijn om te helpen.

De plaatselijke autoriteiten slaagden erin om de relschoppers uit de kerk te krijgen. Maar die doken later die dag ook weer op bij de Nieuwe Kerk. Ook daar werden ze weggejaagd en werd de wacht verdubbeld.

In de vroege zondagochtend kwamen de beeldenstormers terug om de klus af te maken in de Oude en de Nieuwe Kerk. De koster werd gedwongen om de deuren te openen en alle beelden die nog niet op een veilige plek gebracht waren gingen aan diggelen.

Toen de plaatselijke politiechef om 5 uur ’s ochtends ter plaatse kwam, waren de relschoppers nog volop bezig. Hij slaagde er in om nog wat van de vernielingen tegen te houden.

Bij het Franciscanerklooster werden de beeldenstormers verjaagd. Zij hadden het niet zozeer voorzien op de beelden, maar meer op de voedselvoorraad in het klooster.

Vandaag heeft Menninck namens de beeldenstormers nogmaals het verzoek gedaan om de kerken te openen zodat Van der Houff een preek kan houden. Op dat verzoek is nog niet gereageerd.

Leiden

In de Sleutelstad was het nieuws over de Amsterdamse beeldenstorm al een vrijdag bekend. Op die dag begon het kerkbestuur om alle waardevolle spullen in veiligheid te brengen.

Pieterskerk in de Atlas de Wit 1698 – Wikipedia

Gisteren hield het stadsbestuur met de politie en lokale ambtenaren een crisisoverleg, toen de koster van de Sint-Pieterskerk kwam melden dat er mensen de kerk waren binnengedrongen. De beeldenstormers werden door de burgemeester en de politie uit de kerk gezet en het gebouw werd gesloten.

Afgelopen nacht kwamen de mannen opnieuw de kerk binnen. Ze vernielden de beelden van de twaalf apostelen. Later in de ochtend werden ook de Onze Lieve Vrouwenkerk en de Sint-Pancratiuskerk toegetakeld.

Volgens lokale bronnen is het nog steeds niet rustig in Leiden. Actievoerders zouden teksten scanderen als “Ook hier moet gebeuren wat elders geschied is.”

Geen enkele kerk in de stad zou ontzien worden. Ook het Franciscanerklooster buiten de stad heeft te maken met zware vernielingen. Ook wordt er op grote schaal gestolen.

Brielle

In Brielle was de situatie gisteren opvallend anders. Daar is het stadsbestuur en het justitiële apparaat juist aanhanger van het calvinisme.

Onder de aanvoerders van de beeldenstorm was politiechef Ewoud Cornelis. Hij zorgde ervoor dat juist de beeldenstormers beschermd werden. Hij kon daarbij rekenen op steun van burgemeester Heyndricks.

De beeldenstormers kregen uitgebreide aanwijzingen. Op die manier ging het interieur van het Sint-Catharinaklooster en het Clarissenklooster eraan, net als het klooster net buiten de stadsmuren in Rugge.

De twee grote kerken, de Sint-Catharinakerk en de Maeslantkerk, bleven voorlopig gespaard, omdat ze vergrendeld waren.

Den Haag

In Den Haag wilde men gisteren op een vreedzame en ordentelijke wijze de kerken ontdoen van de omstreden heiligenbeelden.

Adriaan Menninck, die de afgelopen dagen ook een prominente rol speelde bij de beeldenstorm in Delft, eiste van het Hof van Holland dat ze werklieden beschikbaar zouden stellen om te helpen bij het weghalen van de beelden. Ze beweerden dat ze orders van de autoriteiten hadden om de beelden te slopen.

Het Hof van Holland stuurde twaalf werklui mee om de klus te klaren, in de hoop dat alles zonder problemen zou verlopen.

Dat gebeurde niet. Ondanks bewaking van de kerk, slaagden sommige beeldenstormers er toch in om ook in de kerk te komen. De Grote Kerk en het Dominicaner klooster werden ontdaan van beelden, maar niet op de ordentelijke manier die de autoriteiten voor ogen stond.

Niet overal

De beeldenstorm bleef niet beperkt tot de grotere steden. Ook in Heenvliet, Wassenaar en Voorburg zijn kerken aangevallen.

Maar in andere grote steden in het Zuidelijk deel van Holland, zoals Dordrecht, Rotterdam en Gouda is het tot nu toe rustig gebleven.

Aanleiding

Het is nog niet duidelijk wat de golf van vernielingszucht in ons land heeft veroorzaakt. Als belangrijkste oorzaak wordt de opkomst van het calvinisme genoemd. Veel beeldenstormers zijn aanhanger van deze vorm van protestantisme. De autoriteiten zijn doorgaans rooms-katholiek.

Volgens de calvinisten behoort een kerk sober ingericht te zijn, zonder opsmuk en zonder beelden van allerlei heiligen.

Hagenpreken buiten Antwerpen, 1566, Jan Luyken, 1679 – 1684

Ook de vervolging en de behandeling van de calvinisten zou daarbij een rol spelen. De protestanten mogen geen eigen diensten houden. Daarom komen ze vaak bijeen in de buitenlucht, de zogenaamde ‘hagepreken’. Wie wordt betrapt kan rekenen op vervolging.

Maar daarnaast speelt sociale ontevredenheid een rol. Het mislukken van de oogst en een blokkade van de Oostzee zorgt voor hoge voedselprijzen en een groeiende armoede.

De katholieke kerk was rijk. De interieurs bevatten veel goud en zilver en dure kunst. Veel relschoppers werden ingehuurd en kregen zelfs een dagloon om mee te slopen.

De eerste problemen ontstonden jaren geleden in Frankrijk, waar de protestantse Hugenoten al in 1560 losgingen in kerken in Rouen en La Rochelle. Nadat de Hugenoten de oorlog werd verklaard, weken velen van hen uit, onder meer naar Vlaanderen en Wallonië.

Niet toevallig ging daar de beeldenstorm verder. Op 10 augustus, ruim twee weken geleden, werd in het Westerkwartier, de zuidwestelijke hoek van het graafschap Vlaanderen, na een hagenpreek de eerste kerk ontdaan van beelden.

Daarna verspreidde de onrust zich over de Zuidelijke Nederlanden. Vaak trokken de beeldenstormers in groepen van stad naar stad of van dorp naar dorp. Begin vorige week bereikten de problemen ook Antwerpen, Gent, Breda en Den Bosch. Daarna kwamen ook de Noordelijke Nederlanden aan de beurt.

Gevolgen

Overhandiging van het Smeekschrift der Edelen aan de landvoogdes Margaretha van Parma, 1566, Simon Fokke, 1729 – 1766. Rijksmuseum

Eerder dit jaar hadden honderden edelen een verzoek ingediend bij Margaretha van Parma, de landvoogdes, om de vervolging van calvinisten af te schaffen. Zij schortte de inquisitie toen tijdelijk op, zodat de edelen hun smeekbede persoonlijk aan koning Filips II konden overhandigen.

De kans dat die smeekbede ingewilligd wordt lijkt door de uitbrak van deze grootscheepse rellen vrij klein. Ook lijkt de politieke rol van Margaretha van Parma zo goed als uitgespeeld, door de ruimte die zij bood aan de adel die het waagden om tegen Filips II in te gaan.

De koning heeft nog niet gereageerd op de onrust.


[column size=one_third position=first ]Hoe ging het verder?

Het duurde nog wel even voordat de rust was teruggekeerd in de Nederlanden. De beeldenstorm in onze regio maakte deel uit wat nu de ‘tweede golf’ genoemd wordt (die in het Westerkwartier maakte deel uit van de eerste golf).

Er kwam nog een derde golf, vooral in het noorden en oosten van ons land. In sommige andere steden vonden opnieuw slooppartijen plaats, zoals Delft en Brielle.

Sommige steden gaven daarna wel toestemming om preken te houden in kerken, vaak uit angst voor nieuwe problemen.

Verspreiding van de Beeldenstorm. Wikipedia

Reactie

Koning Filips II probeerde de orde te herstellen door de Hertog van Alva naar de Nederlanden te sturen. Om zijn leger te betalen werd de Tiende Penning ingevoerd.

[/column]

[column size=one_third position=middle ]

Die belasting zorgde ervoor dat de onvrede met de Spanjaarden alleen maar groter werd.

Landvoogdes Marghareta van Parma was het totaal niet eens met de methoden van Alva en stapte op. De hertog was haar opvolger. Hij maakte korte metten met alle bekende beeldenstormers. Vaak moesten ze al hun bezittingen afstaan. De meeste beeldenstormers sloegen dan ook op de vlucht.

Een paar maanden na de beeldenstorm brak in sommige steden al een opstand uit tegen de Spanjaarden. Maar omdat het nog twee jaar zou duren voordat de rebellen een eerste slag zouden winnen (die bij Heiligerlee), wordt die datum (23 mei 1568) officieel aangeduid als het begin van de tachtigjarige oorlog.

[/column]

[column size=one_third position=last ]

Bronnen:

Dr. J. Scheerder – Stichting Gihonbron (2008) – De Beeldenstorm

RTV Rijnmond – Canon van Vergeten Verhalen – Beeldenstorm raast door Brielle

Wikipedia – Het Franse begin van de Beeldenstorm

Wikipedia – Beeldenstorm

 

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 218

[/column]

https://www.youtube.com/watch?time_continue=55&v=5cTUM1_i2Cw

MÜNSTER – In Münster is geloofsfanaticus Jan Beukels (27), alias Jantje van Leiden, ter dood gebracht. De leider van het zelf uitgeroepen Wederdoperrijk werd publiekelijk gemarteld en daarna geëxecuteerd.

Jan Beukels uit Zevenhoven was bijna een jaar de leider van Münster, dat sindsdien het ‘koninkrijk Sion’ werd genoemd. Het was een theocratische staat, gebaseerd op de tien geboden uit het Oude Testament.

De charismatische zanger en kleermaker was de opvolger van de Amsterdammer Jan Matthijs die twee jaar geleden van de Duitse bisschopstad Münster een bolwerk van de Wederdopers had weten te maken.

Gevangenis

Beukels zat voor zijn terechtstelling al ruim een half jaar in de gevangenis. Hij werd opgepakt na de val van Münster, nadat de stad ruim een jaar werd belegerd door Filips van Hessen en de verdreven bisschop Frans van Waldeck die de stad weer terug in handen wilden krijgen.

In de afgelopen maanden werd Beukels getoond op meerdere plekken in de omgeving, deels als waarschuwing voor andere wederdopers.

Vanmorgen werd hij, samen met zijn rechterhand Berend Knipperdolling en assistent Berend Krechting op een schavot gemarteld en gedood. Hun lichamen hangen nu in kooien aan de Lambertikerk.

Wederdopers

Jan van Leiden trad drie jaar geleden officieel toe tot de wederdopers op de gebruikelijke manier, door zich te laten dopen. In de jaren ervoor werd hij bekend als een kleermaker en koopman.

Als koopman kwam Beukels in contact met de wederdorpers, doordat hij een preek hoorde van Bernhard Rottmann, tijdens een bezoek aan Münster.

Die stad werd langzamerhand hét bolwerk van de nieuwe beweging. Het geloof van wederdopers of Anabaptisten ontstond ruim tien jaar geleden in Zürich. Leden onderscheiden zich vooral doordat ze vinden dat je pas als volwassene gedoopt kan worden. Omdat veel kinderen al in een van de eerste levensjaren gedoopt worden, moeten ze ‘wedergedoopt’ worden.

Een van de volgelingen, Jan Matthijs, wist drie jaar geleden de macht te grijpen in Münster. Veel mensen waren in opstand gekomen tegen de rijkdom van de kerk. Vooral in Münster speelde dat omdat daar een bisschop zetelde. De opstand tegen de bisschop was zo’n succes, dat de Wederdopers de stad overnamen en een eigen koninkrijk uitriepen.

Jan Matthijs kwam al na een paar maanden om het leven. Hij had in een visioen gezien dat hij met een klein groepje soldaten de complete vijandelijke legermacht kon verslaan. Zijn poging mislukte.

Dictatuur

Als rechterhand van Jan Matthijs, trok Jan Beukels vervolgens alle macht naar zich toe. Hij liet zich een paar maanden later kronen tot Koning van het theocratische ‘Koninkrijk Sion’ en voerde drastische veranderingen door.

Beukels was ervan overtuigd dat het einde der tijden nabij was en dat Münster het ‘Nieuwe Jeruzalem’ zou zijn. Als voorbereiding op het Einde der Tijden werden alle boeken verbrand (met uitzondering van de bijbel), werd het geld afgeschaft en het gemeenschap van goederen ingevoerd. Ook werd polygamie toegestaan.

Omdat vrouwen veel vatbaarder bleken te zijn voor het geloof van de Wederdopers, waren er veel meer vrouwen dan mannen in de stad. Iedere vrouw die ten huwelijk werd gevraagd was wettelijk verplicht om te trouwen. Op die manier had Jan van Leiden 17 vrouwen.

Zijn eerste vrouw werd koningin Diriva van Haarlem. Diewertje Brouwersdochter, zoals de koningin echt heette, was eerder getrouwd met Jan Matthijs.

Op het overtreden van een van de tien geboden stond de doodstraf. Zo zou Beukels een van zijn eigen vrouwen persoonlijk hebben onthoofd, omdat ze van hem af wilde. En dat mag niet volgens het zevende gebod, vond Beukels.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Einde der wederdopers?

Of met de dood van de ‘koning der wederdopers’ er nu een einde gekomen is aan de beweging, is nog maar de vraag. In mei vorig jaar (een maand voor de val van Münster) probeerden wederdopers met geweld de macht over te nemen in Amsterdam.

Die revolutie mislukte, in tegenstelling tot Münster, omdat de lokale bevolking er niet achter stond. Verhalen over het schrikbewind van Jan Beukels zouden daarbij een grote rol hebben gespeeld.

Toch zijn er in delen van Europa nog steeds wederdopers actief, ook al worden ze door Keizer Karel V vervolgd.


Hoe ging het verder?

Na de vorming van de Republiek der Nederlanden kregen de dopers het wel iets makkelijker, maar veel was het niet. Ze werden gedoogd (net als katholieken en Joden).

In een latere periode schoven de dopersen meer op van de orthodoxe kant naar de vrijzinnige hoek. De doopsgezinde kerk kent relatief veel vrouwelijke voorgangers en zegenden de eerste homohuwelijken in.

Jan Beukels ging de geschiedenis in als Jan van Leiden. Zijn naam vindt je terug in het spreekwoord ‘zich ergen smet een jantje-van-leiden van afmaken’, wat erop neerkomt dat je je best niet doet. Eerder betekende het meer het maken van loze beloften.

Het lichaam van Jan Beukels heeft tot 1585 (!) in de kooi gehangen van de Lambertikerk als afschrikmiddel.

Het bovenstaande artikel is geschreven voor de Maand van de Geschiedenis van 2018. Het thema van dit jaar is Opstand. In dit geval komt een simpele koopman uit Leiden in opstand met zijn geloofsbroeders, maar het loopt verre van goed af.

Bronnen:

Wikipedia – Jan van Leiden

Wikipedia – Anabaptisme

Jalta – De christelijke terreurstaat van Jantje van Leiden

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 213