Skip navigation

Tag Archives: Gorinchem

GORINCHEM – Een grote mensenmenigte heeft vanavond in Gorinchem stilgestaan bij de dood van twee jonge vrouwen, bij de beschieting van discotheek Bacchus vorige week. Volgens schattingen van de politie liepen er zo’n 25.000 mensen mee. “We hebben deze week met dichtgeknepen keel en met tranen in de ogen beleefd”, omschreef Burgemeester IJssels tijdens een toespraak.

Heel Nederland leek mee te leven met Gorinchem. De gemeente had gerekend op 10.000 tot 20.000 deelnemers, maar dat werden er dus meer. En de mensen kwamen overal vandaan.

De tocht werd live uitgezonden op televisie op RTL5. Er waren extra treinen ingezet. Door het hele land luidden de kerkklokken een kwartier. Om acht uur werd een minuut stilte in acht genomen. Om middernacht werd dat herhaald in cafés in het hele land.

Protest

Voor zeven uur is het druk in het centrum van Gorinchem. Bij het station worden belangstellenden opgewacht door jongeren in witte shirts die bloemen uitdelen. Veel van hen dragen een wit shirt met de tekst ‘is er wel zinvol geweld’.

Een stel jongeren uit Meerkerk legt uit waarom ze daar zijn. “Het is niet alleen een eerbetoon”, zegt een van de leeftijdsgenootjes van de slachtoffers tegen de lokale krant De Stad Gorinchem. “Het is ook een protest tegen geweld. Zodat wij en de generaties na ons veilig uit kunnen gaan.”

Het officiële programma begint met het voordragen van een gedicht door zes scholieren van verschillende Gorcumse scholen. Er is gekozen voor het gedicht ‘Mensen gezocht’ van Coert Poort.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Toespraken

Na de toespraken van burgemeester IJssels en dominee Jan Wagenvoort (die het idee van de stille tocht had geopperd) trok de stoet de stad in. Na de politiepaarden volgde een onmetelijke stoet van mensen die vanaf het Stadhuisplein de historische binnenstad van Gorinchem binnentrok, richting de Grote Markt.

Daar werden de witte bloemen aangenomen, zodat er voor de tweede keer in een week tijd een bloemenzee ontstond. Dit keer op de Grote Markt, op een steenworp afstand van de Kerksteeg, bij café Bacchus.

Onder de belangstellenden waren ook landelijke kopstukken zoals Bisschop Van Luyn van Rotterdam en minister Van Boxtel van Grotestedenbeleid. “De gevoelens die hier leven hebben ook in het kabinet geleefd”, vertelde Van Boxtel aan De Stad Gorinchem. “Ik vond het opvallend hoeveel en hoelang er afgelopen vrijdag in het Kabinet over dit vreselijke incident is gesproken”

Een deelnemer uit Leerdam vraagt zich af of ‘Den Haag’ wel doorheeft wat er gaande is. “Er moet strenger gestraft worden en meer politie komen.”

Een andere deelnemer komt woorden tekort. “Het gaat om verdriet en om woede”, zegt hij tegen Radio Rijnmond.

“Ik heb wat bloemen gelegd en ik hoop dat de ouders heel veel steun hebben aan de mensen die hier nu zijn op dit moment.”

(Radio Rijnmond, 17-01-1999)

Burgemeester IJssels vult aan: “Er gaat een warmte door je heen, niets anders dan dat. Zo’n grote mensenmassa. Mensen die vanuit het hele land naar Gorinchem komen om de nabestaanden bij te staan. Hartverwarmend.”

Belangstelling

Hoe groot het medeleven en de belangstelling is, blijkt wel uit het feit dat de eerste mensen terugkomen van de Grote Markt, als de laatste mensen nog moeten vertrekken vanaf het Stadhuisplein. Een imposant gebaar tegen zinloos geweld.

De familie van de twee slachtoffers, Marianne Roza en Froukje Schuitmaker hebben daags na alle gebeurtenissen hun dank uitgesproken aan iedereen die bij de herdenking en de verwerking betrokken was. Van artsen, politie, de gemeente, scholen en de kerk.

“Onze familie, vrienden, kennissen, voornoemde instanties en al die onbekenden die bijvoorbeeld per post hun medeleven betuigden, hebben ons het besef gegeven dat de wereld niet zo slechts is als ook wij na dat gruwelijke ogenblik op 10 januari dachten”

(familie Roze, De Stad Gorinchem, 19-01-1999)

De bloemen blijven voorlopig nog liggen op de Grote Markt. De verwachting is dat ook morgen nog veel mensen langs zullen komen om bloemen te leggen en op die manier te protesteren tegen zinloos geweld.


Hoe ging het verder?

Met 20.000 tot 25.000 deelnemers is de stille tocht van 1999 in Gorinchem, voor zover bekend, nog altijd de grootste die Nederland ooit gekend heeft. In België trok de Witte Mars (als protest tegen Marc Dutroux) ooit 300.000 mensen.

Stille tochten waren er nog niet zoveel. Er was er een geweest na de Bijlmerramp, maar dat was meer een herdenking dan een protest (wat vaak ingesloten zit bij een stille tocht). De tocht na Meindert Tjoelker (Leeuwarden, de eerste keer dat iemand werd benoemd als slachtoffer van zinloos geweld) trok enkele duizenden slachtoffers.

De tocht voor Marianne Roza en Froukje Schuitmaker was daarmee misschien de tweede grote (en uiteindelijk grootste) stille tocht die ons land kende. Daarna volgden er snel meer, met namen die wellicht bekend in de oren klinken zoals Daniel van Cotthem, Anja Joos, Manuel Fetter, Milly Boele, Richard Nieuwenhuizen.

Vaak kwam er een stille tocht, maar een omvang zoals in Gorinchem heeft het nooit meer gekregen.

Klik hier voor een overzicht van alle stille tochten tot 2015 die in Zuid-Holland zijn gehouden.

Effect

Deskundigen hadden vrij snel commentaar op de stille tochten, omdat ze een averechts effect zouden hebben. Ze zouden de angst juist versterken onder de gewone bevolking.

En zou het dit soort voorvallen voorkomen? Gezien het aantal stille tochten dat daarna nog is gehouden, zou je zeggen van niet.

En terwijl iedereen in Gorinchem riep ‘dit nooit meer’, werd vrijwel precies een jaar later in Vlaardingen Daniel van Cotthem doodgeslagen en volgde op 10 januari 2000 (exact een jaar na de schietpartij bij Bacchus) opnieuw een stille tocht. En ook toen werd er gezegd ‘dit nooit meer.’

Hoe het verder liep met de rechtszaak rondom de schutters van Café Bacchus zie je in het nawoord van dit verhaal

Bronnen:

De Stad Gorinchem – 19-01-1999 – ‘Met dichtgeknepen keel’

Trouw – 18-01-1999 – Mensen gevraagd

RTV Rijnmond – 19-09-2015 – Vergeten Verhalen – Zinloos geweld bij Café Bacchus

RTV Rijnmond – 07-01-2015 – Dag van Toen: Zinloos geweld – Daniel (2000)

NRC Handelsblad – 10-01-2000 – Drama Gorinchem werd symbool voor zinloos geweld

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 16-01-2019

Verhaalnummer: 81

GORINCHEM – In Gorinchem is een achttienjarig meisje om het leven gekomen, nadat iemand meerdere keren heeft geschoten op de deur van discotheek Bacchus aan de Kerksteeg. Twee andere meisjes raakten gewond. Een 17-jarig meisje uit Sleeuwijk is er erg slecht aan toe en vecht voor haar leven.

Een paar uur later werden in Gorinchem drie mannen aangehouden. “Dat gebeurde bij een coffeeshop en in een huis in Gorinchem”, zegt Officier van Justitie Kitty Nooy. “Verder kunnen we in het belang van het politieonderzoek niets zeggen over het drietal.“

Eruit gezet

De beschieting was rond half twee in de nacht van zaterdag op zondag. De drie zouden aan de deur geweigerd zijn, na een ruzie eerder op die avond. Daarna heeft een van de mannen zeker tien keer op de deur geschoten. Aan de andere kant van de deur, bij de garderobe, vielen de slachtoffers.

“Ze liepen naar de deur toe”, vertelt een jongen een paar uur na de schietpartij aan Radio Rijnmond. “Daar werden ze geweigerd. Of ze zijn weggelopen om een pistool te halen dat weet ik niet, maar ze komen terug en beginnen te schieten”.

“Je hoort die schoten en plots liggen er een paar mensen op de grond”

(ooggetuige, Radio Rijnmond, 11-01-1999)

Binnen was er sprake van paniek en ongeloof, vertellen de jongeren die later die dag bloemen komen brengen in de Kerksteeg. “Ik dacht eerst nog dat er sprake was van een grapje”, legt een van de meiden uit. “Ik was boven en de muziek hield op. Toen kwam er iemand naar me toe die zei dat er was geschoten. Toen ben ik gelijk naar beneden gegaan.”

Veel jongeren kennen de slachtoffers ook. “Een vriendin van me in er nog het minst erg aan toe”, vertelt ze. “Ze ligt op dit moment in het ziekenhuis. Ze is in haar schouder geraakt en het gaat allemaal wel.”

(verhaal gaat verder onder deze Radioreportage van Radio Rijnmond (11-01-1999)

Reacties

In de loop van de ochtend worden de eerste bloemen gelegd in de smalle Kerksteeg. Er liggen briefjes bij met noodkreten als ‘Gorinchem, dit kan en mag niet getolereerd worden’.

Ook jongeren die niet in de nacht ervoor in Bacchus zijn geweest komen langs. “Ik vind dat er wel bij stilgestaan moet worden”, zegt een negentienjarig meisje. “Ook al ken ik ze niet, ik ben het er helemaal mee eens dat dit niet getolereerd mag worden.”

Een andere jongen voegt daar nog aan toe dat hij ‘daar ook had kunnen liggen’. “Ik was er weliswaar niet bij, maar dat had wel gekund. Ik had ‘m ook in mijn hoofd kunnen hebben.”

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Vanavond vindt op het stadhuis van Gorinchem een bijeenkomst plaats voor mensen die over het voorval willen hebben. Ook de scholen staan morgen uitgebreid stil bij de gebeurtenissen van dit weekend. Er zijn ook medewerkers beschikbaar voor gesprekken met scholieren.


Hoe ging het verder?

De schietpartij kost uiteindelijk een tweede leven. Een meisje van 17 overlijdt maandag in het ziekenhuis aan haar verwondingen.

De drie mannen die zijn opgepakt zijn familie van elkaar. Het gaat om de broers Fuat en Zaim uit Gorinchem en hun 26-jarige zwager uit Leiderdorp.

Het verhaal dat de ooggetuigen vertellen blijkt redelijk te kloppen. De drie waren er eerder die avond na ruzie uit Bacchus gezet. Daarna zijn ze een vuurwapen gaan halen en hebben schoten gelost.

De drie verdachten hadden allen een crimineel verleden. Twee van hen zaten nog in een proeftijd na een eerder geweldsdelict. De jongste broer verklaarde dat hij had geschoten, maar dat deed hij om zijn oudere broer te beschermen. De twee broers worden veroordeeld tot 16 jaar cel, maar wie er nu geschoten heeft blijft altijd onduidelijk.

De zwager krijgt negen maanden cel omdat hij had staan schoppen en slaan tegen de deur van Bacchus (openlijke geweldpleging)

Stille tocht

Op 16 januari 1999 wordt in Gorinchem een stille tocht gehouden voor de slachtoffers. Het is de eerste keer dat er in onze regio zo’n tocht wordt gehouden, zeker gezien de omvang. Er liepen namelijk 20.000 mensen mee.

Lees verder: Indrukwekkende stille tocht in Gorinchem na beschieting Bacchus

De stoet is zo lang dat de laatste mensen nog van het startpunt moeten vertrekken, als de kop van de stoet weer terugkeert op het plein in Gorinchem.

Veel verschil maakte de stille tocht niet. Vrijwel exact een jaar later wordt in Vlaardingen de 17-jarige Daniel van Cotthem doodgeslagen, zonder enige aanleiding. Ook toen volgde er weer een stille tocht.

Bacchus

Discotheek Bacchus bestaat niet meer. Het aantal bezoekers daalde na de beschieting snel. De zaak liep daardoor een belastingschuld op van tienduizenden guldens. Ook een doorstart onder een nieuwe naam zorgde er niet voor dat de zaak open kon blijven.

De eigenaar wilde daarna nog een civielrechtelijke zaak tegen de schutters beginnen, voor een schadevergoeding. Of dat iets heeft opgeleverd is niet duidelijk.

Bronnen:

Radio Rijnmond – 11-01-1999 – Rijnmond Nu

Reformatorisch Dagblad – 11-01-1999 – Schietpartij kost vrouw (18) het leven

Reformatorisch Dagblad – 23-11-1999 – ‘Bacchus is geen plek meer voor feest’

RTV Rijnmond – 19-09-2015 – Vergeten Verhalen – Zinloos geweld bij café Bacchus – ‘HIer heb ik geen woorden voor’

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 09-01-2019

Verhaalnummer: 23

GORINCHEM – In Gorinchem-Oost, Dalem en Boven-Hardinxveld is een ware exodus ontstaan van mensen die – vaak met het nodige huisraad – een veilig en droog heenkomen zoeken. Morgen moeten beide plaatsen ontruimd zijn.

Gisteren kregen de mensen in Gorinchem-Oost te horen dat het gebied morgen ontruimd moet zijn.

Lees verder: Hoog water leidt ook tot ontruiming Gorinchem-Oost en Dalem

In vrijwel alle straten staan vrachtwagens, verhuisbusjes en aanhangers kris kras door elkaar. Tal van mensen zijn ingevlogen om te helpen bij de plotselinge verhuizing. Geen enkel handje blijft onbenut.

Mensen pakken spullen in voor de evacuatie. Foto: Regionaal Archief Gorinchem

“Ik ben wel bang”, zegt een van bewoners in het ‘rampgebied’ tegen een verslaggever van Radio Rijnmond. “Als je iedereen zo de boel ziet inpakken, dan wordt je er wel bang van.”

Verderop in de straat discussiëren een man en een vrouw of een bepaald kastje wel of niet mee moet. “Het moet wel eerst uitgepakt worden, want er zit glaswerk in”, zegt de vrouw.

‘Hulptroepen’ bij de ontruiming van Gorinchem. Op de achtergrond is te zien hoe hoog het water staat. Foto: Regionaal Archief Gorinchem

Verkeerschaos

In de loop van de middag ontstond er een verkeerschaos met allerlei busjes, wagens en vrachtwagens die probeerden de stad uit te komen. De gemeente had al bepaalde wegen afgesloten, om te voorkomen dat de chaos nog groter werd, maar die maatregelen lijken niet heel erg te helpen.

Een deel van de evacués blijft behoorlijk in de buurt. Veel mensen hebben een onderkomen gevonden in het westelijk deel van Gorinchem.

Drukte op de Newtonweg in Gorinchem, tijdens de evacuatie. Foto: Regionaal Archief Gorinchem

Boven-Hardinxveld

Ook in Boven-Hardinxveld hebben de mensen te horen gekregen dat ze moeten vertrekken. Het dorp ligt in een polder tussen het Kanaal van Steenenhoek en de Merwede. En vooral de dijk bij het Kanaal van Steenenhoek is zwak. Er zouden zelfs al scheuren gezien zijn. Op meerdere plekken zijn de dijken al versterkt met zandzakken.

Mocht de dijk doorbreken, dan is er geen enkele mogelijkheid om de 4.500 inwoners van Boven-Hardinxveld op tijd weg te krijgen. En dus besloot de burgemeester Van Wouwe van Hardinxveld-Giessendam, die halsoverkop was teruggekeerd van een vakantie in Oostenrijk, om dit gebied te ontruimen.

De Mobiele Eenheid houdt een oogje in het zeil aan het uiteinde van de Rembrandtstraat in Hardinxveld-Giessendam. Foto: W. van der Pijl

Dat besluit wordt de burgemeester niet geheel in dank afgenomen. Veel inwoners van het lager gelegen Boven-Hardinxveld, hadden al hun intrek genomen bij bekenden, bijvoorbeeld in dijkwoningen, omdat die ‘honderd procent zeker droog zouden blijven’.  En nu moeten ze alsnog weg.

Deze mensen krijgen daarom van de burgemeester 24 uur extra de tijd om hun spullen te pakken, maar wel op eigen risico.

Toch is niet iedereen is van plan te vertrekken.

“We zitten met z’n achttienen in huis. De ME moet ons daar één voor één komen wegslepen.”

(bewoner Boven-Hardinxveld, Het Parool, 02-02-1995)

Zeker morgenavond wordt het spannend, omdat er dan een springtij verwacht wordt met een bijbehorend waterpeil van 6 meter boven NAP. Normaliter ligt het peil in de rivier op een halve meter boven NAP.



Hoe ging het verder?

De Mobiele Eenheid moest weldegelijk een paar keer in actie komen, omdat niet iedereen van plan was om weg te gaan.

Een dag na de verplichte evacuatie kon de vlag al voorzichtig uit. Het zag er naar uit dat de dijken het zouden houden.  Maar daarmee is het gevaar nog niet geweken. De dijken zijn doorweekt en kunnen alsnog bezwijken.

Een kleine week nadat de ontruiming was begonnen mogen de mensen weer naar huis (06 februari).

Bewoners van Boven-Hardinxveld worden welkom geheten na de evacuatie. Foto: W. van der Pijl

Politiek Den Haag is wel wakker geschud door de problematiek. Binnen een jaar worden de eerste dijken versterkt, onder meer bij Gorinchem. Ook komt er geld vrij voor het project ‘Ruimte voor de Rivier’, waarbij gebieden werden aangewezen die onder water mochten lopen, als het waterpeil opnieuw zeer hoog kwam. Dat project is eind 2018 afgerond.

Bronnen:

RTV Rijnmond – Vergeten Verhalen – De Ramp die geen ramp was

Het Parool – 02-02-1995 – Als de ME niet helpt, dan de dorpsdokter

De evacuatie van Boven-Hardinxveld – Ewoud Klop

Radio Rijnmond – 30-01-1995 – 02-02-1995 – Diverse nieuwsuitzendingen

Een terugblik van Radio Rijnmond op de ontruiming (uit 2015)

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 30-01-2020

Verhaalnummer: 140



GORINCHEM – Gorinchem-Oost en Laag-Dalem worden ontruimd. Die mededeling had burgemeester IJssels vanavond voor de bezoekers van een van de drie informatieavonden in de wijk. Het waterpeil in de rivier de Merwede is nu zo hoog, dat de wijk onder water dreigt te lopen. Ook Boven-Hardinxveld wordt mogelijk ontruimd.

Op de bijeenkomsten in de Elzenhof in Dalem en De Oosterbliek in Gorinchem-Oost legde de burgemeester uit dat de dreiging zeer reëel is. Als de dijken van de Tielerwaard, waar Laag-Dalem het westelijke puntje van vormt, onder de waterdruk bezwijken, dat loopt het water eerst naar het laagste punt toe. En dat is het oostelijke deel van Gorinchem.

“Als het raak is, is het goed raak. Dat is dan geen Limburgse toestand meer, waar je nog door het water heen kan waden. Maar dat is dan echt een ramp.”

(Burgemeester IJssels)

Als de dijk tussen Vuren en Dalem breekt dan staat er binnen drie uur een laag van twee meter water in de huizen, liet IJssels weten. In het gebied wonen zo’n 9.500 mensen.

IJssels heeft op de bijeenkomsten meer maatregelen aangekondigd. Zo gaan de scholen deze week dicht en moeten mensen die bedlegerig zijn naar het Beatrix-ziekenhuis in Gorinchem. Boeren in de polder hebben de opdracht gekregen om het vee weg te brengen.

Morgen krijgen de mensen zelf nog de mogelijkheid om hun spullen te pakken en te vertrekken. Woensdag is er sprake van een evacuatieplicht. Zo’n tachtig leden van de Mobiele Eenheid zijn ondergebracht in De Nieuwe Kolfbaan om toe te zien op de evacuatie en te helpen. In de dagen daarna zullen zij de wijk bewaken.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Volle sporthal

De informatieavond werd zeer druk bezocht. “In de sporthal van de Elzenhof zitten zo’n tweehonderd mensen”, schatte de verslaggever van Radio Rijnmond.

Het advies om te evacueren en een evacuatieplicht komt niet geheel als een verrassing. Tienduizenden mensen uit Limburg, Gelderland en Noord-Brabant moesten eerder al hun huis uit.

Een aantal mensen had het advies van burgemeester IJssels niet afgewacht en waren al begonnen met inpakken.

“Ik ben al vertrokken”, legt een van de aanwezigen in de Elzenhof uit aan Radio Rijnmond. “Ik ben al weg uit voorzorg.”

En andere mevrouw legt uit dat ze al een verblijfplaats heeft geregeld. “In Leerdam kunnen we terecht.”

De verwachting is dat morgen de exodus echt op gang gaat komen.

Een terugblik van Radio Rijnmond op de ontruiming van 1995

Boven-Hardinxveld

Ook in Boven-Hardinxveld is de situatie penibel, maar nog niet zo erg dat besloten is tot een evacuatie. Mogelijk volgt dat morgen.

Het water staat inmiddels tot aan de Rivierdijk. Boven-Hardinxveld, met 4.500 inwoners, ligt ingeklemd tussen de rivier de Merwede en het Kanaal van Steenenhoek. Voor de situatie aan de kanaalzijde is ernstig, zeggen bewoners van het dorp.

Dit verhaal maakt deel uit van een serie over de ontruiming van Boven-Hardinxveld en Gorinchem in januari 1995. Klik hier voor het tweede deel


Bronnen:

Trouw – 30-01-1995 – Land van Maas en Waal bedreigd

Het Parool – 30-01-1995 – Situatie langs de rivier kritiek

Het Parool – 01-02-1995 – Waaldijk staat op doorbreken

Gorcumse Courant – 01-02-1995 – Gorcum-Oost neemt geen risico

Radio Rijnmond – 30-01-1995 t/m 02-02-1995 – Diverse nieuwsuitzendingen

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 29-01-2020

Verhaalnummer: 141



GORINCHEM – Zo’n 220 binnenvaartschepen hebben ter hoogte van Gorinchem en Woudrichem een deel van de Merwede geblokkeerd. De schippers proberen graanschepen van Granaria tegen te houden. De politie grijpt niet in, zolang het andere scheepvaartverkeer geen last heeft van de blokkade.

De schippers willen voorkomen dat de twee duwboten Robert en Duo kunnen uitvaren. Op die schepen zijn vijftig ME’ers aanwezig. Ook varen vier politieboten rond.

Volgens de schippers is d omvang van de blokkade een teken dat de bereidheid om actie te voeren groot is. In totaal liggen er nu ongeveer twintig rijen met tien tot vijftien schepen op de rivier bij Gorinchem en Woudrichem.

Een van de woordvoerders van de schippers stond de media te woord vanaf het Rotterdamse binnenvaartschip De Witte Zwaan.

“Alles wat leeg is zal naar Woudrichem varen. We hopen dat er nu eens zinnig onderhandeld kan worden over de kwestie”

(De Waarheid, 14-06-1988)

De politie heeft ondertussen de handen vol aan de actie. Niet alleen moet het scheepvaartverkeer veilig langs de blokkade geleid worden. Ook staan langs de kant tal van mensen die de actie van dichtbij willen zien.

Plan

Het Rotterdamse graan- en veevoerbedrijf Granaria vervoert veevoer om de schippersbeurs om. Minister Smit-Kroes heeft het bedrijf toestemming gegeven om de komende vijf jaar de verscheping in eigen beheer te nemen. Het bedrijf huurt zelf de schepen en het personeel in.

De binnenvaartschippers zijn daar woest over, omdat de schippersbeurs buitenspel wordt gezet. Die instantie is er verantwoordelijk voor dat de vracht evenredig wordt verdeeld over alle schippers. Dat is volgens de schippers noodzakelijk, omdat er sprake is van een overcapaciteit.



Blokkades

Het nieuws sloeg vorig jaar in als een bom bij de binnenvaart. Al direct nadat duidelijk werd dat Smit-Kroes toestemming had gegeven, gooiden schippers de beurzen van Amsterdam en Rotterdam plat. Bij de Open Havendagen werd de Nieuwe Maas geblokkeerd.

Twee maanden geleden vertrok het eerste Granaria-transport vanuit de Europoort. Maar meteen ging het ook mis. Bij Rozenburg werd het tegengehouden door een actie-boot van binnenvaartschippers. De gezagvoerder van de duwboot durfde vervolgens niet verder te varen.

Het transport werd een dag later weer tegengehouden. Tachtig schippers gingen vervolgens aan boord. De volgende dag maakte de politie daar met harde hand een einde aan. Ze werden met een waterkanon van het schip verdreven.

Ook in mei kwam het tot een botsing tussen schippers en de ME. Duwboot Robert was onderweg naar Enschede, toen het werd tegengehouden op de Nieuwe Maas.

De rijkspolitie te water probeerde een doorgang te forceren voor de duwboot.

“Zowel de duwboot als de ME komen onder een regen van rondvliegend hout, ijzeren buizen, verfzakjes en andere projectielen te liggen. Niemand wordt bij het schoonvegen van de duwbakken ontzien.”

(verslaggever Jack Kerklaan, Radio Rijnmond, 11-05-1988)

De blokkade van de rivier in Gorinchem kan gezien worden als een climax in het conflict tussen minsiter Smit-Kroes en de binnenvaartschippers. Maar voorlopig zijn de schippers dit keer in de meerderheid, in tegenstelling tot de vorige keren.


Hoe ging het verder?

De actie had succes. Minister Smit-Kroes ging met de schippers om de tafel en een paar dagen later was het ‘Akkoord van Gorinchem’ een feit.

Granaria besloot, op aandringen van de minister, om per 1 september niet langer met eigen duwbakken eigen transport te verzorgen. In ruil daarvoor kreeg het bedrijf een schadevergoeding van 9,4 miljoen gulden.

Dat was een bittere pil voor minister Smit-Kroes, want zei riep kort na het sluiten van het ‘vredesakkoord’ met de schippers dat het bedrag waarschijnlijk niet hoger zou uitvallen dan een half  miljoen gulden.

Granaria verkoopt korte tijd later de graanactiviteiten en richt zich meer op noten en zuidvruchten.

Het systeem van de schippersbeurzen verdwijnt eind jaren ’90.

Bronnen:

Het Vrije Volk – 21-04-1988 – ME slaat schippersactie neer

De Waarheid – 14-06-1988 – Honderden schepen houden konvooi Granaria op

Het Vrije Volk – 14-06-1988 – Granaria-blokkade groeit uit tot ruim 220 schepen

Het Vrije Volk – 04-07-1989 – Van daadkracht Smit-Kroes is in Granaria-zaak weinig over

RTV Rijnmond – Vergeten Verhalen – ‘Ze denken dat we criminelen zijn’

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 231

GORINCHEM – Burgemeester Ridder Van Rappard lijkt eigenhandig een kunstrel te hebben veroorzaakt in het zo rustige Gorinchem. Hij liet vanmorgen, een paar uur voor de opening, de werken van kunstenaar Wil Ferwerda (23) uit stadsgehoorzaal De Nieuwe Doelen weghalen. De kunst zou ‘afgrijselijk en ontuchtig’ zijn. Volgens de kunstenaar is het ‘naturalistisch werk’, met veel naakt.

Desalniettemin ging de opening alsnog door, alleen waren de wanden leeg. Het was te laat om alle genodigden af te bellen, was het excuus.

De Rotterdamse schilder en recensent Piet Begeer heette iedereen welkom. Vervolgens trok het hele gezelschap naar het atelier van Ferwerda, een onbewoonbaar verklaard huis aan de Blauwe Torenstraat. Daar gaf Begeer een analyse van het werk van Ferwerda.

Besluit

De beslissing om de kunstwerken weg te halen is genomen door het zogeheten college van regenten, het bestuur van De Nieuwe Doelen. Van dat college is Van Rappard de voorzitter. Ook wethouder Cor de Ronde zit in dit college.

De Ronde liet weten dat men ‘de jonge bezoeker die argeloos de expositie zou binnentreden niet met dit werk mocht confronteren. Om die reden zijn de werken gisteravond, toen in de stadsgehoorzaal een cabaretvoorstelling was, tijdelijk weggehaald om daarna weer terug te keren.

Vanmorgen kwam het college bij elkaar. Daarin werd besloten dat de expositie van Ferwerda te ver ging. Van Rappard omschreef de expositie  in Het Vrije Volk als ‘meest afgrijselijk, ontuchtig, kreupel en onnodig stuitend’.

“Een en al viezigheid en vuiligheid. Er wordt mijns inziens gekoketteerd met de goot; als wij tegen der gelijke werken en personen niet positief stelling nemen gaat de wereld ten onder”

(Burgemeester Ridder van Rappard van Gorinchem, Trouw, 08-02-1965)

“Ferwerda mag schilderen wat hij wil maar niet op deze manier”

(Burgemeester Ridder van Rappard van Gorinchem, Het Vrije Volk, 08-02-1965)

Van Rappard is zelf de zoon van een beeldhouwer. Een eerdere expositie van Ferwerda in De Nieuwe Doelen kon wel doorgang vinden. Volgens Van Rappard omdat ‘zijn werk toen nog onherkenbare, onschuldige humbug’ was. Maar nu Ferwerda de naturalistische kant in is geslagen, gaat het te ver, vindt de burgervader.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Verwijderen

Ferwerda arriveerde vanmorgen bij De Nieuwe Doelen toen het college bezig was met het bekijken van de kunst. Hij werd buiten de deur gehouden, totdat het college een besluit had genomen. Daarna kreeg hij, zonder opgaaf van reden, het bevel om zijn kunstwerken weer in te pakken en mee te nemen.

Ferwerda weigerde eerst om de kunstwerken weg te halen. Maar nadat hij door de korpschef van de politie werd opgedragen om zijn werken te verwijderen, ging hij alsnog overstag. Alle kunstwerken gingen op een kar, terug naar zijn atelier. Hij was niet boos, maar baalde er vooral van dat het besluit zo laat genomen was. Voor de expositie waren kosten gemaakt, zoals het versturen van uitnodigingen.

‘Geen verstand van kunst’

Begeer was fel in zijn reactie op de actie van de burgemeester. Vooral de kritiek van Van Rappard was tegen het zere been van de recensent.

“Die aanduidingen doen ons denken aan de tijd van Hitler, toen de moderne kunst door hem en zijn genoten verboden werd. Hij geeft hiermee aan dat hij geen verstand van kunst heeft. En dat wisten we al. Ferwerda is een 23-jarige begaafde schilder, die zich heftig bewogen inzet om te getuigen van de noden van zijn medemens.”

(Piet Begeer, Het Vrije Volk, 08-02-1965)

Volgens Ferwerda zelf zegt dat er geen enkele erotische prikkel uitgaat van zijn werk. “Ik toon de men die uit zijn angst, uit de wereld, wil losbreken”, legt hij uit aan Het Vrije Volk. “Ik kom op tegen de benauwde dogma’s van deze maatschappij. Ze hebben met mijn werk gedaan, wat dit werk juist zegt.”

Het lijkt er niet op dat het verbod van Ridder van Rappard ook negatieve gevolgen heeft voor de jonge schilder. Hij is in gesprek over de mogelijkheid om te exposeren in Rotterdam en Dordrecht. Die gesprekken zouden al in een vergevorderd stadium zijn.


Hoe ging het verder?

Als het verbod door burgemeester Ridder van Rappard landelijk wordt opgepikt door de media is de kunstrel compleet.

Ferwerda doet daar nog een schepje bovenop door naar de rechter te stappen. Hij beticht de burgemeester van smaad en belediging. Het draait dan om uitspraken zoals ‘een charlatan in a-morele zin’ en dat ‘Ferwerda een profiteur is die in Rotterdam van de academie is getrapt’. Van Rappard wordt uiteindelijk niet vervolgd, dat weigert de officier van justitie.

De rel zorgt wel voor een impuls voor de carrière van Ferwerda. Na een expositie in Dordrecht volgt het hoogst haalbare: een tentoonstelling in Amsterdam.

In Gorinchem is ook niet iedereen het eens met Ferwerda. Op een van de muren in de binnenstad van Gorinchem wordt een tekst geschreven: “Ferweda is gek”. De spelfout in de naam suggereert dat de auteur geen groot kunstkenner is.

Ferwerda en Van Rappard zouden nooit vrienden worden. Toen de kunstenaar drie jaar later (1968) verhuisde naar Dordrecht deed hij nog één laatste groet aan de Gorinchemse burgemeester (zie foto onder).

Het bovenstaande artikel maakt deel uit van de serie rondom de Maand van de Geschiedenis 2018. Het thema van dit jaar is Opstand. In dit verhaal probeert een opstandige kunstenaar bepaalde taboes te doorbreken. De burgemeester komt daar vervolgens tegen in opstand en dat levert een behoorlijk rel op.

Bronnen:

Het Vrije Volk – 08-02-1965 – Genodigden bij tentoonstelling in Gorkum zien lege muren

Het Parool – 08-02-1965 – Gorkum nam aanstoot

Trouw – 08-02-1965 – Gorkum: Schilder moet veld ruimen

Het Vrije Volk – 09-02-1965 – Ferwerda zoekt heil in Dordt en Rotterdam

RTV Rijnmond – 23-09-2015 – Vergeten Verhalen – De Gorinchemse kunstrel

Auteur: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01-10-2018

Verhaalnummer: 215

GORINCHEM – Hugo de Groot, politiek gevangene en rechtsgeleerde, is ontsnapt uit de staatsgevangenis Loevestein. Volgens betrokkenen is hij ontsnapt, door zich te verstoppen in een boekenkist. Hij is nog altijd voortvluchtig. De topadviseur van de stad Rotterdam was veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf.

Tijdens het vredesbestand met Spanje brak in de Nederlanden een zware politieke rel uit tussen strenge en gematigde protestanten. Meerdere politici, waaronder De Groot, behoorden tot de gematigden. Net als politiek leider Van Oldenbarnevelt pleitte hij voor een stabiele vrede met Spanje, maar dat was tegen de zin van stadhouder Maurits.

Na de kerkvergadering van Dordrecht werd besloten dat het gematigde standpunt ‘verwerpelijk’ is en dat de aanhangers moeten worden opgepakt. Van Oldenbarnevelt werd door een college van 24 rechters ter dood veroordeeld. Hugo de Groot kreeg levenslang.

Loevestein

Nadat De Groot een jaar in een Haagse cel had gezeten, werd hij twee jaar geleden overgebracht naar de gevangenis Loevestein. Hij mocht daar wel blijven studeren. Ook kreeg hij gezelschap van zijn vrouw Maria van Reigersberg en dienstmeisje Elsje.

Omdat studeren en het schrijven van boeken was toegestaan, kreeg De Groot regelmatig een kist met boeken opgestuurd. Die werd door soldaten bij een familie in Gorinchem opgehaald en ook weer teruggebracht. Aanvankelijk werd de kist altijd streng gecontroleerd, maar later verslapte dat regime.

Het zou de vrouw van Hugo de Groot zijn geweest, die op het idee kwam om haar man in de boekenkist te verstoppen. Het plan zou ook meerdere keren geoefend zijn. Hij trainde om stil en geruisloos in de kist te liggen. Zo’n oefening duurde ongeveer twee uur, wat overeenkomt met de overtocht naar Gorinchem.

De tijd om het plan tot uitvoering te brengen begon wel te dringen, omdat het einde van het vredesakkoord met Spanje kwam. Eventuele vluchtroutes zouden daarna minder veilig zijn.

Onderweg

De ontsnappingspoging viel – waarschijnlijk niet toevallig – met de jaarmarkt van Gorinchem. De personele bezetting van de gevangenis was daardoor niet volledig en in de stad was het een drukte van belang.

De boekenkist was goed gevuld, maar de boeken waren door de vrouw en het dienstmeisje van De Groot verstopt in het bed. Tegen de bewakers werd gezegd dat Hugo de Groot ziek was.

De gevangene was, gekleed in alleen zijn ondergoed en zijden kousen, in de kist gekropen. De dienstmeid ging met de soldaten mee naar Gorinchem om de kist in de gaten te houden. Rond half negen in de ochtend werd de kist aan boord van het schip gebracht, dat het naar de overkant zou brengen. Anderhalf uur later kwam de kist aan bij de familie van De Groot.

Nu de ontsnappingspoging gelukt was, stapte De Groot uit de kist. Hij verkleedde zich als metselaar en trok vervolgens door de overvolle stad richting het zuiden.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Ontdekking

De ontsnapping werd dezelfde dag al ontdekt. De vrouw van De Groot, die alleen was achtergebleven op Loevestein, was vergeten in de avond een kaarslicht te branden, zoals De Groot iedere avond deed. Bewakers werden achterdochtig en gingen poolshoogte nemen. Daaruit bleek dat niet de zieke rechtsgeleerde, maar een stapel boeken in het bed lag.

De autoriteiten hebben meteen ruiters in zuidelijke richting gestuurd, om te voorkomen dat De Groot de grens zou oversteken. Nederlandse troepen mogen namelijk niet in Spaans gebied komen.


Hoe ging het verder?

Hugo de Groot is er in geslaagd om Antwerpen te bereiken. Hij reisde via Waalwijk, Baarle-Hertog (België, dus veilig) naar Antwerpen. De ruiters die op zoek waren naar Hugo de Groot arriveerden rond middernacht bij Waalwijk, maar toen was Hugo de Groot al uren vertrokken.

Vanuit Antwerpen reist De Groot door naar Parijs. Daar doet hij een verzoek aan de Staten van Holland om zijn vrouw en kinderen ook naar Frankrijk te laten vertrekken. Dat verzoek wordt gehonoreerd, mits De Groot nooit meer terugkeert naar Nederland.

Na de dood van Prins Maurits keert De Groot terug naar Rotterdam, in de hoop dat hij zich kan vestigen in de stad. Onder meer Burgemeester van Berkel en dichter P.C. Hooft deden bij Prins Frederik Hendrik een poging om amnestie te regelen, maar die kwam er niet. Dat komt mede doordat De Groot ervan overtuigd was dat hij niets had gedaan. Daarom weigerde hij zelf ook een verzoek te doen. Een nieuw arrestatiebevel werd daarop uitgevaardigd.

De Groot keerde terug naar Parijs. Daar werd hij een Zweedse afgezant, met als taak om Franse steun te verkrijgen voor de Zweedse strijd in Duitsland. Tien jaar later werd hij als een speciale adviseur naar Stockholm gehaald.

In 1645 overlijdt hij. Ironisch genoeg ligt hij in de Nieuwe Kerk op enkele meters van Prins Maurits begraven.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Terminologie

Voor het bovenstaande verhaal zijn een paar termen vertaald naar een (soort) huidige functie: Van Oldenbarnevelt was raadspensionaris, iets dat heel erg in de buurt kwam van de eerste minister (premier) van Nederland. Hugo de Groot was pensionaris van Rotterdam, een soort topadviseur of belangrijke ambtenaar.

Boekenkist

Wat er met de boekenkist is gebeurd is niet duidelijk. De broer van Hugo de Groot, Willem, is hem op een gegeven moment kwijtgeraakt.

In de afgelopen eeuwen zijn er zeker acht of negen kisten geweest die ‘dé kist’ zouden zijn. Maar in alle gevallen is dat niet het geval.

In Delft wordt een kist geshowd in het Prinsenhof, maar die is het zeker niet. Datzelfde geldt voor de kisten in Slot Loevestein en het Rijksmuseum. Waar de echte kist is, en óf die er überhaupt nog is, blijft een mysterie.

Bronnen:

Wikipedia – Hugo de Groot

Wikipedia – Ontsnapping van Hugo de Groot

Slot Loevestein – Hugo de Groot

Is Gescheidenis – Hugo de Groot ontsnapt uit Slot Loevestein

“De kist van Hugo de Groot is er nog” – NRC Handelsblad, 2 mei 2003

Tekst: Dave Datema

Gepubliceerd op: 01 oktober 2017

Verhaalnummer: 43

BRIELLE – Een rebellengroep heeft in Brielle negentien Rooms-katholieke geestelijken gedood. Ook zijn de slachtoffers gemarteld en na hun dood verminkt. De mannen zijn opgehangen in een schuur, achter een verlaten klooster.

De meesten van hen werden gevangen genomen in Gorinchem, na de overgave van de stad aan de Watergeuzen. Het bevel van rebellenleider Willem van Oranje om de geestelijken vrij te laten, werd door geuzenleider Lumey genegeerd.

De slachtoffers, die nu al de bijnaam ‘martelaren van Gorinchem’ hebben gekregen, waren in de meeste gevallen werkzaam in één van de twee kloosters die Gorinchem kent. Ze werden gevangen genomen op 27 juni.

Twee dagen daarvoor hadden de Watergeuzen hun ankers uitgeworpen voor Gorinchem. Bevelvoeder Marinus Brandt eiste de stad op in naam van opstandelingenleider Willem van Oranje. De volgende dag werden de stadspoorten voor hen geopend.

Gezien het niet-tolerante imago van de Watergeuzen hadden de meeste Rooms-katholieke geestelijken en tal van burgers zich echter verschanst in de dwangburcht aan de rand van Gorinchem, de ‘Blauwe Toren’. Anderen waren op tijd de stad uitgevlucht.

Ondanks de belofte van vrije aftocht werd iedereen in de burcht gevangen genomen. Bijna alle burgers en de aanwezige nonnen werden tegen een losgeld vrijgelaten, maar de mannenlijke geestelijken waren niet zo gelukkig.

Niet goed behandeld

Nadat de geestelijken een paar dagen later nog steeds niet waren vrijgelaten, begon de Gorinchemse bevolking te morren. Geuzenleider Marinus Brant verzekerde de lokale bevolking dat de gevangenen goed werden behandeld. Maar dat bleek niet zo te zijn, volgens een lokale arts, die drie dagen later de gevangen mocht verzorgen. De gevangenen waren geschopt en geslagen.

De mishandeling van de geestelijken zorgde voor een grimmige sfeer in de stad.

De spanning tussen voor- en tegenstanders van de Watergeuzen nam toe, toen pastoor Lenaert Veghel korte tijd werd vrijgelaten. Hij moest geestelijke bijstand verlenen aan drie mannen die ter dood veroordeeld waren.

Ook werd Veghel gevraagd een gereformeerde preek te geven. Maar tijdens die preek riep hij om nooit het Rooms-katholieke geloof af te vallen, wat de protestanten in de stad als pure provocatie zagen.

Lenaert verliet daarna de stad, naar verluidt om zijn zieke moeder te bezoeken, maar werd door boze Gorcummers ingehaald en teruggebracht. Vervolgens ging hij terug de cel in.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Showproces

Om een verdere escalatie in de stad te voorkomen, zijn de gevangenen op bevel van Lumey per schip overgebracht naar Brielle, het tijdelijke het hoofdkwartier van de Watergeuzen in Holland. In april van dit jaar begon de verovering van zuidwest Holland in Brielle.

Bij een tussenstop in Dordrecht kon de menigte zich tegen betaling aan de gevangenen vergapen. Na aankomst in Brielle werden de geestelijken vernederd en geprovoceerd.

Wat dagen later volgde een openbare hoorzitting, waar vergeefse pogingen werden gedaan om de geestelijken van hun Roomse geloof af te brengen.

Claes Pieck, tot voor kort overste in het Franciscaner-klooster in Gorinchem, zou volgens getuigen hebben gezegd:

“Moet ik dan ter wille van dit armzalige leven mijn waar katholiek geloof verzaken om uw valse en ketterse leer aan te nemen? Dat is toch al te dwaas! De dood zal mij toch eens verrassen, dat kan nu zijn, of binnenkort, een lang leven ligt niet meer voor mij. En zelfs als ik nog lang te leven had, sterven moet ik toch.”

(uit: ‘De Martelaren van Gorcum. Voorbeelden van Trouw’, C.J. van Blijswijk)

Een van de aanklagers, de protestante predikant Andries Cornelissen, probeert het bij Lenaert Veghel, maar ook die poging is tevergeefs. Daarna weigeren alle geestelijken één voor één het katholieke geloof te verloochenen.

De standvastigheid van de geestelijken zorgt voor rumoer onder de aanwezigen, waarna de mannen terug naar hun cel gebracht werden.

Dit artikel gaat verder onder deze advertentie



Opgehangen

Om verdere onrust in de stad te voorkomen zou gisteravond besloten zijn om de mannen zo snel mogelijk ter dood te brengen. Vannacht zijn ze overgebracht naar Rugge, net buiten de stadspoorten van Brielle. Daar zijn de mannen opgehangen in een turfschuur, bij een verlaten klooster.

Een jonge leerling-geestelijke ontkwam aan de galg en werd vrijgelaten, omdat hij verklaarde pas zestien jaar oud te zijn. Anderen beweren dat hij heeft gelogen over zijn leeftijd.

Een Franciscaan uit Luik gaf toe aan zijn doodsangst, verloochende oog-in-oog met de strop zijn geloof en trad toe tot de Watergeuzen.

De andere geestelijken bleven standvastig in hun geloof, zeggen ooggetuigen. Een van hen, Govaert van Mervel, zou zelfs hebben gezegd ‘Heer, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen’, in navolging van Jezus Christus aan het kruis.

Na de dood van de geestelijken zijn de lichamen verminkt.

De dood van de martelaren zorgt voor een schok in de omgeving. Katholieken in Holland zouden zich grote zorgen maken over hun veiligheid. Enkele invloedrijke Gorcummers zouden een poging willen doen om de slachtoffers een begrafenis te gunnen.

Wie is nu de leider van de opstand?

De geuzenleider Brant heeft vlak na het vertrek van de geestelijken naar Brielle vanuit Gorinchem nog een poging gedaan om via de leider van de opstand, Willem van Oranje, de groep vrij te krijgen.

Op 7 juli gaf Willem aan dat de mannen per direct vrijgelaten moesten worden. Brant stuurde een kopie van de brief naar geuzenleider Lumey. Die werd zo woest over het feit dat hij niet het origineel kreeg, dat hij besloot de orders van Oranje te negeren.

De actie van Lumey voedt de geruchten dat Willem van Oranje de Watergeuzen niet onder controle heeft. Ook zijn er mensen die beweren dat Lumey de werkelijke leider van de opstand in Holland is. De angst onder mensen in Holland (niet alleen onder katholieken) voor de Watergeuzen is groot, met name voor de intolerante houding van Lumey ten opzichte van katholieken.

Lumey werd vorige maand uitgeroepen tot luitenant in Holland, maar door zijn actie in Brielle lijkt een politieke confrontatie met Willem van Oranje onafwendbaar.


Hoe ging het verder?

De martelaren krijgen uiteindelijk de begrafenis waarom werd gevraagd. In 1593 wordt de turfschuur afgebroken en nog eens 20 jaar later worden de lichamen opgegraven. De overblijfselen verspreiden zich over heel de Zuidelijke Nederlanden als relikwieën. De mannen worden in 1675 zalig en in 1867 heilig verklaard.

In de wijk Rugge in Brielle staat een bedevaartskerk. Elk jaar rond 9 juli vindt er een nationale bevaart ter ere van de martelaren plaats.

Het ophangen van de geestelijken bleef voor Lumey niet zonder gevolgen. Bij de vergadering van de Staten van Holland in Dordrecht gaat Lumey diep door het stof en hij belooft dat hij zich voortaan zal houden aan de orders van Willem van Oranje.

Maar een paar maanden later wordt hij opgepakt voor de moord op een vooraanstaand geestelijke uit Delft.

In oktober komen de Staten van Holland met een rapport waarin staat dat de Watergeuzen een groter gevaar zijn voor de bewoners dan de Spanjaarden. Lumey is een waar probleemgeval voor Willem van Oranje en wordt meerdere keren gearresteerd, één keer op verdenking van het voorbereiden van een aanslag op Oranje. In 1576 wordt hij verbannen. Twee jaar later sterft hij.

Alsnog opgehangen

De Franciscaan die op het allerlaatste moment overstapte naar de Watergeuzen werd een paar maanden later alsnog opgehangen. Hij was veroordeeld voor het stelen van wijn.

Bronnen:

Wikipedia: Willem II van der Marck-Lumey

Mark Tettero: Lumey

Mark Tettero: Marinus Brandt

Wikipedia: Martelaren van Gorinchem

Blijswijk, C.J. van, De Martelaren van Gorcum. Voorbeelden van trouw, (Oegstgeest, 1993)

Tekst: Dave Datema

Met medewerking van Roel Slachmuylders, van het Historisch Museum Den Briel

Gepubliceerd op: 01-10-2017

Verhaalnummer: 13